Jijini Mwanza, ambako ni kitovu cha shughuli za uvuvi na uchimbaji madini katika Kanda ya Ziwa, serikali imeweka bayana takwimu nyeti zinazohusu uhai na usalama wa wananchi. Katika Mkutano Mkubwa wa Mwaka wa Usalama wa Mabwawa 2025 unaoendelea jijini humo, imebainika kuwa Tanzania kwa sasa inamiliki zaidi ya mabwawa 700 ya maji, huku kukiwa na takribani mabwawa 60 maalum kwa ajili ya kuhifadhi taka sumu (tailings) zinazotokana na shughuli za uchenjuaji madini.
Akifungua pazia la hali ya usalama wa miundombinu hiyo muhimu, Mkurugenzi wa Huduma za Ubora wa Maji kutoka Wizara ya Maji, Bwana Mteki Chisute, amewatoa hofu Watanzania. Kwa mujibu wa tathmini za kitaalamu zilizofanyika, hali ya mabwawa hayo nchini ni shwari na yanaendelea kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi bila kuhatarisha maisha ya binadamu wala kuharibu ikolojia ya mazingira.
Mikakati ya Kuzuia Majanga
"Hatupo hapa kwa bahati mbaya. Mikutano hii ya kitaalamu ni sehemu ya mkakati wetu wa kujinoa. Lengo letu ni kuhakikisha tunakuwa hatua moja mbele kabla ya hatari kutokea," alisisitiza Chisute.
Serikali haijabaki nyuma katika hili; imetumia kiasi kikubwa cha fedha kununua mitambo ya kisasa kabisa ya ujenzi na uchimbaji mabwawa. Hatua hii inakwenda sambamba na usimamiaji mkali wa Sheria ya Usimamizi wa Rasilimali za Maji (Sura ya 331). Bwana Chisute amebainisha kuwa, usalama wa mabwawa si jambo la hiari, bali ni takwa la kisheria na kimaadili linalolenga kulinda ustawi wa jamii.
Ushirikiano uliopo sasa kati ya Wizara, Chama cha Wachimbaji Tanzania, na kampuni za uhandisi kama City Engineering Company Ltd, umepongezwa kama nguzo kuu iliyoimarisha uwezo wa wamiliki na wadhibiti wa mabwawa nchini, hususan katika kipindi cha miaka miwili iliyopita (2023-2024).
Sekta ya Madini na Udhibiti wa Sumu
Suala la mabwawa ya taka sumu migodini mara nyingi huibua hofu kwa jamii zinazozunguka migodi. Akijibu hofu hiyo, Mkurugenzi Mtendaji wa Chama cha Wachimbaji (Tanzania Chamber of Minerals), Mhandisi Benjamin Mchwampaka, ametoa ufafanuzi wa kina.
"Hakuna mgodi nchini unaopewa kibali cha kuanza kazi bila kufanyiwa tathmini kali ya athari za mazingira. Ni marufuku na ni kosa la jinai kwa mgodi wowote kutiririsha maji yenye kemikali kwenye mazingira ya watu. Mamlaka zetu kama NEMC na Tume ya Madini ziko macho, na zikiona hata ufa mdogo, hatua kali zinachukuliwa papo hapo," alieleza Mhandisi Mchwampaka.
Ushuhuda wa vitendo umetolewa na Mhandisi Zonnastraal Mumbi kutoka Mgodi wa Dhahabu wa Barrick – Buzwagi. Ameeleza kuwa kampuni hiyo imewekeza teknolojia ya hali ya juu katika miundombinu ya kukusanya na kuhifadhi maji taka, kuhakikisha kuwa ubora wa maji yanayotoka unadhibitiwa ili kutodhuru viumbe hai na uoto wa asili.
Tahadhari: Upande wa Pili wa Shilingi
Hata hivyo, Dk. Menan Jangu, Mkurugenzi wa Tafiti za Mazingira, ametoa angalizo muhimu ambalo halipaswi kupuuzwa. Ameeleza kuwa pamoja na faida zake, mabwawa yanaweza kuwa na athari hasi, ikiwemo kuzuia virutubisho asilia kufika maeneo ya bondeni, jambo linaloweza kuathiri rutuba ya mashamba ya wakulima wadogo.
"Hatari kubwa zaidi ni endapo bwawa litabomoka. Kwa mabwawa ya tope sumu, likitokea tatizo la kiufundi, sumu inaweza kusambaa kwenye vyanzo vya maji na kuleta janga la kitaifa la kiafya. Hivyo, umakini na ukaguzi wa mara kwa mara ni jambo lisilokwepeka," alionya Dk. Jangu.
Mkutano huo wa siku tatu jijini Mwanza unatazamiwa kutoka na maazimio yatakayoboresha zaidi miongozo ya usalama, ili maji yabaki kuwa uhai na siyo chanzo cha maangamizi kwa Watanzania.