Wakati viwango vya uvutaji sigara vikipungua katika nchi nyingi duniani, wanasayansi wanashuhudia ongezeko la kutisha la visa vya saratani ya mapafu miongoni mwa watu wasiovuta sigara. Sasa, utafiti wa kina unaonyesha kuwa chanzo kikuu cha hali hii ni mabadiliko ya kijenetiki katika Kipokezi cha Kichocheo cha Ukuaji wa Seli za Ngozi (EGFR), na kwamba mabadiliko haya yanachochewa na uchafuzi wa hewa.
Kwa mujibu wa ripoti ya shirika la habari la BBC la Uingereza ya tarehe 6 Juni, hivi sasa asilimia 10 hadi 20 ya wagonjwa wote wanaogundulika kuwa na saratani ya mapafu ni watu wasiowahi kuvuta sigara. Ugunduzi huu unaibua wito mpya kwa serikali duniani kote kuweka mkazo katika kupunguza uchafuzi wa hewa, kama sehemu muhimu ya mapambano dhidi ya saratani, badala ya kulenga tu udhibiti wa tumbaku.
Mabadiliko ya Aina ya Saratani na Wahanga
Profesa Andreas Bieri kutoka Hospitali ya Chuo Kikuu cha Zurich nchini Uswizi, anabainisha kuwa kumekuwa na mabadiliko katika aina ya saratani ya mapafu inayowapata watu. Anasema, "Tunaona ongezeko la visa vya saratani ya mapafu kwa wagonjwa wenye umri wa miaka 30 hadi 35 ambao hawajawahi kuvuta sigara. Katika miaka ya 1950 na 1960, saratani ya aina ya 'squamous cell carcinoma' ndiyo ilikuwa imeenea zaidi, lakini hivi karibuni, saratani ya aina ya 'adenocarcinoma' ndiyo imeenea zaidi."
Adenocarcinoma, aina ya saratani inayotokea kwenye seli zinazotoa kamasi na homoni, ndiyo inayowapata zaidi wasiovuta sigara, wanawake, na watu wenye asili ya Asia. Mara nyingi, hugundulika ikiwa tayari imefikia hatua ya tatu au ya nne. Ripoti ya BBC inaeleza kuwa mabadiliko ya jeni ya EGFR hutokea mara nyingi kwa wanawake wa Kiasia wenye saratani ya adenocarcinoma, ingawa sababu kamili ya hili bado haijafahamika.
Jinsi Uchafuzi wa Hewa Unavyochochea Saratani
Utafiti wa mwaka 2022 uliofanywa na Taasisi ya Francis Crick ya Uingereza na Chuo Kikuu cha London ulionyesha kuwepo kwa uhusiano mkubwa kati ya viwango vya uchafuzi wa hewa na matukio ya mabadiliko ya jeni ya EGFR. Utafiti ulihitimisha kuwa watu wasiovuta sigara wenye mabadiliko ya jeni ya EGFR ambao hupata saratani ya mapafu, wana uwezekano mkubwa wa kuwa wameishi katika mazingira yenye viwango vya juu vya vumbi laini (PM2.5).
Utafiti wa kina zaidi uliofanywa mwaka 2023 na William Hill wa Taasisi ya Francis Crick, ulifafanua jinsi mchakato huu unavyotokea. Aligundua kuwa vumbi hili laini (PM2.5), ambalo hupatikana kwenye moshi wa magari na viwanda vinavyotumia nishati ya kisukuku, halisababishi mabadiliko ya kijenetiki (DNA mutation) moja kwa moja. Badala yake, hufanya kazi kama "kichocheo" cha kuamsha seli ambazo tayari zina mabadiliko ya jeni ya EGFR na zilikuwa "zimelala" kwenye mapafu.
Mchakato huo unaelezwa kama ifuatavyo:
- Vumbi la PM2.5 linapoingia kwenye mapafu, linamezwa na seli za kinga za mwili zijulikanazo kama 'macrophages'.
- Kwa kawaida, seli hizi hulinda mapafu kwa kumeza vijidudu vya kuambukiza. Lakini zinapokutana na vumbi hili, hutoa kemikali za mawasiliano zijulikanazo kama 'cytokines'.
- Kemikali hizi za cytokines ndizo zinazoamsha seli zilizokuwa zimelala zenye mabadiliko ya jeni ya EGFR na kuzifanya zianze kugawanyika na kuongezeka bila mpangilio, na hivyo kusababisha uvimbe na saratani. "Uchafuzi wa hewa na mabadiliko ya jeni ya EGFR vyote ni muhimu katika ukuaji wa uvimbe," anasema Bw. Hill.
Njia Mpya ya Kinga na Matibabu
Kuelewa utaratibu huu kunaweza kusaidia katika kubuni mbinu mpya za kuzuia saratani ya mapafu. Wataalamu wanasisitiza kuwa kwa takriban miaka 75, sera za kupambana na saratani ya mapafu zimejikita katika kudhibiti matumizi ya tumbaku pekee. Sasa, ni wakati wa kuweka mkazo mkubwa katika kupambana na uchafuzi wa hewa. Katika matibabu, wanasayansi wamekuwa wakitengeneza dawa zinazolenga kuzuia utendaji wa EGFR, ingawa wanakabiliana na changamoto ya seli za saratani kujenga usugu dhidi ya dawa hizo. Hivi sasa, dawa mpya zenye ufanisi zaidi dhidi ya seli sugu zinaendelea kutolewa.