Gharama ya Hali ya Hewa: Dunia Yapoteza Mamilioni ya Maisha Kila Mwaka kwa Sababu ya 'Ulevi wa Mafuta Ghafi'

Uchambuzi mpya wa kimataifa umebainisha kuwa dunia nzima inapoteza mamilioni ya maisha kila mwaka kutokana na kushindwa kukabiliana ipasavyo na mabadiliko ya hali ya hewa. Ripoti hiyo inaonya kwamba utegemezi wa mafuta ghafi (fossil fuels) na kuchelewa kuchukua hatua za kukabiliana na hali hiyo vinahatarisha sana afya na maisha ya mwanadamu.

Timu ya kimataifa ya utafiti inayojumuisha taasisi 71, ikiwemo University College London (UCL) na Shirika la Afya Duniani (WHO), imechapisha 'Ripoti ya The Lancet Countdown 2025' katika jarida la The Lancet mnamo Oktoba 29.

Rekodi Mbaya na Athari za Kiafya

Ripoti hiyo inathibitisha kwamba mwaka 2024 ulikuwa mwaka wa joto zaidi kuwahi kurekodiwa, na athari za kiafya za mabadiliko ya hali ya hewa zimefikia kiwango kibaya zaidi kihistoria.

1. Vifo: Watafiti walionya kuwa, "Kuharibika kwa afya kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa kumeenea kila kona ya dunia, huku mamilioni ya watu wakipoteza maisha kutokana na joto kali, hali mbaya ya hewa, na moshi wa moto wa misitu." Walisisitiza, "Maafa haya ya maisha na riziki yataendelea isipokuwa tukomeshe 'ulevi' wa mafuta ghafi na kuimarisha kwa kiasi kikubwa jitihada za kukabiliana na hali hiyo."
2. Joto Kali: Tangu miaka ya 1990, kiwango cha vifo kutokana na magonjwa yanayohusiana na joto kimeongezeka kwa asilimia 23, na kusababisha wastani wa vifo 546,000 kila mwaka.
3. Moshi wa Moto: Mwaka 2024, watu 154,000 walifariki kutokana na uchafuzi wa chembechembe ndogo za hewa (PM2.5) zinazotokana na moshi wa moto wa misitu—ongezeko la asilimia 36 zaidi ya wastani wa 2003-2012.
4. Magonjwa: Uwezo wa ugonjwa wa Dengue Fever kuenea umeongezeka hadi asilimia 49 zaidi ya miaka ya 1950.
5. Athari kwa Makundi Maalum: Kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa, binadamu kwa wastani wameongezewa siku 16 za joto kali la ziada. Watoto wachanga (chini ya umri wa mwaka 1) na wazee (zaidi ya miaka 65) wanakabiliwa na siku za joto kali zaidi kwa asilimia 389% na 304% mtawalia.

Uchafuzi na Lishe

1. Uchafuzi wa Hewa: Uchafuzi wa hewa kutokana na kuchoma mafuta ghafi ulisababisha vifo vya watu milioni 2.52 mwaka 2022. Matumizi ya mafuta machafu ya kupikia nyumbani yalisababisha vifo vingine milioni 2.3.
2. Lishe: Lishe isiyo na afya na inayotoa carbon nyingi ilisababisha vifo vya watu milioni 11.8 mwaka 2022. Ripoti inasema vifo vingi kati ya hivi vinaweza kuepukika kwa kubadili lishe yenye afya na rafiki kwa hali ya hewa.

Hasara za Kiuchumi na Kisiasa

1. Hasara ya Kazi: Joto kali la 2024 lilisababisha upotevu wa saa bilioni 639 za kazi duniani, na kusababisha hasara ya mapato ya Dola Trilioni 1.09 (Takribani asilimia 1% ya Pato la Taifa).
2. Gharama za Kijamii: Gharama ya kijamii ya vifo vinavyohusiana na joto kali kwa watu wenye umri wa zaidi ya miaka 65 ilifikia Dola Bilioni 261.
3. Ruzuku: Mwaka 2023, serikali zilitumia Dola Bilioni 956 kama ruzuku halisi za mafuta ghafi kujibu kupanda kwa bei za nishati. Nchi 15 kati ya zile zinazotoa gesi chafu zaidi zilitumia fedha nyingi kwenye ruzuku ya mafuta ghafi kuliko bajeti zao za afya.

Mambo Yanayorudisha Nyuma

Marina Romanello, Mkuu wa The Lancet Countdown UCL, alisisitiza kuwa suluhisho lipo, akibainisha, "Nishati safi na marekebisho ya miji tayari yanaboresha afya, lakini tunahitaji kuongeza kasi."

Ripoti ilikosoa kurudi nyuma kwa kisiasa na mwelekeo wa uwekezaji wa kifedha wa kibinafsi:

1. Makampuni ya Mafuta: Mipango ya makampuni 100 makubwa zaidi ya mafuta ghafi inatarajiwa kuzidi kiwango cha carbon kinachoruhusiwa kufikia lengo la nyuzi 1.5 kwa karibu mara tatu ifikapo 2040.
2. Benki: Benki 40 kuu zilikopesha sekta ya mafuta ghafi Dola Bilioni 611 mwaka 2024—ongezeko la asilimia 29% kutoka mwaka uliopita, na asilimia 15% zaidi ya zilizokopeshwa kwa sekta ya kijani.
3. Uharibifu wa Misitu: Mwaka 2023, hekta milioni 128 za misitu ziliharibiwa, na kupunguza uwezo wa dunia kunyonya carbon.

Profesa Anthony Costello, Mwenyekiti Mwenza wa The Lancet Countdown, alionya, "Viongozi wengine wanajaribu kugeuza maendeleo yaliyofikiwa," akisisitiza, "Kurudi nyuma huku kutapelekea magonjwa, majanga, na vifo vya mapema."

Romanello alihitimisha kwa kusema, "Kupunguza matumizi ya mafuta ghafi hatua kwa hatua ni njia yenye nguvu zaidi ya kulinda maisha na kupunguza mabadiliko ya hali ya hewa," akisema kuwa sasa ni fursa ya kupunguza uharibifu wa afya na kugawa upya ruzuku kwa kuwa nishati safi inapatikana na ni ya bei nafuu.

Ripoti hii ilitolewa kabla ya Mkutano wa COP30 (Mkutano wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Hali ya Hewa).