Wakati Mtanzania anaposikia neno 'mgao wa umeme', mara moja anafikiria changamoto za hapa nyumbani. Lakini, habari ya kushangaza ni kwamba 'maradhi' haya ya nishati sasa yameikumba hadi Silicon Valley, eneo ambalo ni moyo wa teknolojia na uvumbuzi duniani, na kuiacha ikikabiliwa na aibu kubwa.
Katikati ya mji wa Santa Clara, California—umbali wa dakika chache tu kutoka makao makuu ya 'wababe' wa Akili Mnemba (AI) kama Nvidia—kuna 'magofu mawili ya kisasa'. Haya ni majengo mawili makubwa ya vituo vya data (data centers) yaliyokamilika tangu mwaka 2019, lakini yamekaa tupu, bila kuwahi kutumika hata siku moja. Ni majengo ya 'mizimu' ambayo yamekaa gizani kwa miaka sita sasa.
Sababu ya aibu hii ni moja: hakuna umeme wa kutosha!
Vituo hivi, 'SJC37' cha kampuni ya Digital Realty na 'SVY02A' cha Stack Infrastructure, vilijengwa kwa matarajio makubwa ya kuhudumia 'njaa' kali ya kompyuta za AI. Kila kimoja kiliundwa kutumia kiasi kikubwa cha umeme cha megawati 48 (MW). Hii inamaanisha kwa pamoja vinahitaji takriban megawati 100 ili viweze kufanya kazi. Lakini gridi ya taifa ya eneo hilo imeshindwa kabisa kumudu mzigo huo.
Mamlaka ya umeme ya eneo hilo, Silicon Valley Power (SVP), imezidiwa na kasi ya mapinduzi ya AI. Ukuaji wa vituo vya data umekuwa mkubwa kuliko uwezo wao wa kusambaza nishati. Hali hii imeifanya SVP kuanzisha mradi wa dharura wa Dola milioni 450 (sawa na zaidi ya Shilingi Trilioni 1.2 za Kitanzania) ili kujaribu kuboresha miundombinu yao. Mradi huu unalenga kujenga vituo vipya vya kupoza na kusambaza umeme (substations) na kuongeza nyaya mpya.
Hata hivyo, kuna tatizo kubwa zaidi. Mradi huo wa uokozi unatarajiwa kukamilika mwaka 2028. Wakati huo utakapofika, bado kutakuwa na foleni ndefu. SVP imethibitisha kuwa ina vituo vya data 57 (vilivyopo na vinavyojengwa) ambavyo vyote vinasubiri kuunganishiwa umeme kwenye gridi hiyo hiyo iliyoelemewa.
Changamoto hii si ya Santa Clara pekee. Hali ni mbaya kote nchini Marekani. Eneo la Virginia Kaskazini, ambalo ndilo 'hub' kubwa zaidi la vituo vya data duniani, nalo limepiga breki ya ghafla, likishindwa kuunganisha wateja wapya kutokana na ukosefu wa umeme. Wachambuzi wanasema inachukua kati ya miaka miwili hadi mitano kupata laini mpya ya umeme wenye nguvu kubwa.
Hali imekuwa mbaya kiasi kwamba hata 'Big Boss' Microsoft walikiri hadharani hivi karibuni: "Tumefanikiwa kupata 'chips' zote (GPU) tunazohitaji, lakini hatuna umeme wa kutosha wa kuziwasha."
Hii ina maana kwamba kasi ya teknolojia ya AI imezidi mbali sana kasi ya uboreshaji wa miundombinu ya msingi kama umeme.
Wachambuzi wanaonya kuwa tusishangae kuona 'magofu ya kidijitali' kama haya yakianza kuota sehemu nyingine nyingi nchini Marekani, ambapo mabilioni ya dola yamewekezwa kwenye majengo yasiyoweza kufanya kazi kutokana na njaa ya nishati.