Gharama ya 'Akili' ya Ziada: Roboti Mpya za AI Zagundulika 'Kunywa' Umeme Mara 6000 Zaidi ya Kawaida

Kuna msemo wa wahenga usemao, "Kila kizuri na sifa zake, na kila sifa ina gharama yake." Wakati dunia ikishangilia ujio wa kizazi kipya cha Akili Mnemba (AI) kinachoweza "kufikiri kwa kina" (Reasoning Models) kabla ya kujibu, utafiti mpya umefichua upande wa pili wa shilingi ambao ni wa kutisha: Mifumo hii inateketeza umeme kwa kiwango cha kufuru.

Watafiti kutoka taasisi za Hugging Face na Salesforce wametoa ripoti inayoonyesha kuwa roboti hizi mpya zinazopendwa sana (kama zile za DeepSeek na OpenAI) zinatumia nishati ya umeme mara 100 hadi 6,000 zaidi kuliko roboti za kawaida, jambo linaloibua hofu mpya juu ya uharibifu wa mazingira na gharama za uendeshaji.

Utafiti wa 'AI Energy Score'

Utafiti huo uliopewa jina la ‘AI Energy Score’, uliongozwa na Sasha Luccioni (Hugging Face) na Boris Gamazaychikov (Salesforce). Walichukua mifumo 40 tofauti ya AI ("Open Source") na kuipa kazi sawa (prompts 1,000) kwenye kompyuta (Hardware) ileile ili kupima nani anakula umeme kiasi gani.

Matokeo yalishtua:

1. Mifumo inayofanya kazi ya "Kufikiri" (Inference/Reasoning) inazalisha maneno (tokens) mengi zaidi—kati ya mara 300 hadi 800—kuliko mifumo ya kawaida ili kupata jibu sahihi.
2. Mchakato huo wa "kujisemea kimoyomoyo" kabla ya kutoa jibu ndio unaomaliza umeme.

Kisa cha DeepSeek: Tofauti ya Mara 6,222!

Mfano uliowashangaza watafiti zaidi ni mfumo wa 'DeepSeek-R1-Distill-Llama-70B'.

1. Bila Kufikiri (Standard Mode): Mfumo huu ulipotumiwa kujibu kawaida, ulitumia 50Wh (Wati-saa) tu. Hii ni sawa na kuwasha taa moja ya Wati 50 kwa saa moja. Umeme mdogo sana.
2. Akiwasha 'Akili' (Reasoning Mode): Mfumo huohuo ulipoambiwa "fikiri kwa kina," ulitumia 308,186Wh!

Hili ni ongezeko la mara 6,222. Ni sawa na kulinganisha gharama ya kuwasha tochi na gharama ya kuwasha uwanja mzima wa mpira. Sababu kubwa ni kwamba mfumo huu unazalisha mlolongo mrefu wa mawazo (Chain of Thought) ili kuhakikisha usahihi, na kila wazo linagharimu umeme.

Mifumo Mingine Nayo Yatajwa

Hata Microsoft haikusalimika. Mfumo wao wa ‘Phi 4’ ulionyesha kupanda kwa matumizi ya umeme kutoka 18Wh (kawaida) hadi 9,462Wh (kufikiri).

Kwa upande wa OpenAI, mfumo wao wa ‘gpt-oss-120B’ ulionyesha tofauti ndogo kidogo, ukipanda kutoka 5,313Wh hadi 8,504Wh, ikionyesha kuwa kila mfumo una namna yake ya kutumia nishati, na ukubwa wa mfumo (parameters) pekee si kigezo cha kupima matumizi ya umeme.

Athari kwa Mazingira na Uchumi

Matokeo haya yanakuja wakati ambapo tayari Vituo vya Data (Data Centers) vinalalamikiwa kwa kumaliza umeme duniani.

1. Nchini Marekani, bei ya jumla ya umeme katika maeneo yenye Vituo vingi vya Data imepanda kwa asilimia 267 ndani ya miaka mitano.
2. Makampuni kama Google, Microsoft, na Amazon yamekiri kuwa malengo yao ya kutunza mazingira (Climate Goals) yako hatarini kutokana na njaa ya umeme ya AI.

Ingawa Google iliwahi kudai kuwa mfumo wake wa Gemini unatumia umeme mdogo sana (0.24Wh kwa swali), utafiti huu mpya unapinga vikali madai hayo linapokuja suala la mifumo hii mipya ya "Reasoning."

Ushauri: Usitumie Nyundo Kuua Mbu

Sasha Luccioni ametoa ushauri muhimu kwa watumiaji na wafanyabiashara: "Ufanisi wa AI (AI Efficiency) ni muhimu."

Si kila swali linahitaji akili ya DeepSeek au Gemini Deep Think. Ikiwa unataka kujua "Mji mkuu wa Tanzania ni upi?", tumia mfumo mdogo unaokula umeme kidogo. Mifumo hii mikubwa ya kufikiri inapaswa kutumika kwa maswali magumu sana ya kisayansi au kimahesabu tu ili kuokoa nishati na pesa.

Kwa Tanzania, ambapo gharama za nishati ni suala nyeti, matokeo haya ni ukumbusho kwa makampuni ya teknolojia ('Silicon Dar') kuchagua zana sahihi ili wasijikute wakiendesha biashara kwa hasara ya bili za umeme.