Ugunduzi wa kipekee umefanywa nchini Brazili, ambapo watafiti wamepata fosili ya sisimizi anayechukuliwa kuwa wa kale zaidi kuwahi kugunduliwa hadi sasa. Ugunduzi huu unatoa mwanga mpya kuhusu historia ya mageuko (evolution) ya viumbe hawa wadogo na kuongeza miaka kwenye rekodi iliyofahamika ya uwepo wao duniani.
Timu ya watafiti kutoka Maabara ya Zoolojia katika Chuo Kikuu cha São Paulo, ikiongozwa na Dkt. Anderson Fepeco, ilitangaza ugunduzi huu kupitia jarida la kimataifa la sayansi liitwalo 'Current Biology' mnamo tarehe 24 Aprili 2025. Fosili hii ni ya aina ya sisimizi wa kale sana wanaojulikana kama "sisimizi wa kuzimu" (hell ant) au kwa jina la kisayansi Haidomyrmecinae. Mahesabu yanaonesha kuwa sisimizi huyu aliishi takriban miaka milioni 113 iliyopita, kipindi ambacho bado dinosauri walikuwa wakitawala dunia, wakati wa Enzi ya Cretaceous ya Awali.
Ugunduzi huu una umuhimu mkubwa kwa sababu unachochea (unarudisha nyuma) rekodi ya fosili za sisimizi kwa takriban miaka milioni kumi, ukilinganishwa na fosili za sisimizi zilizokuwa zimegunduliwa hapo awali. Hii inamaanisha tunafahamu sasa kwamba sisimizi walikuwepo mapema zaidi katika historia ya dunia kuliko ilivyodhaniwa awali.
Fosili hii ya ajabu ilipatikana kwenye eneo la Crato Formation, lililoko kaskazini mashariki mwa Brazili. Eneo hili linasifika kimataifa kwa kuwa na miamba inayohifadhi vizuri sana fosili za viumbe wa kale. Sampuli hii mpya ni sehemu ya mkusanyiko mkubwa wa fosili za wadudu uliopo kwenye Maabara ya Zoolojia ya chuo hicho. Awali, fosili nyingine za "sisimizi wa kuzimu" kutoka Enzi ya Cretaceous zilikuwa zimepatikana zikiwa zimehifadhiwa vizuri ndani ya lami ya asili (amber) nchini Ufaransa na Myanmar.
Aina hii mpya ya sisimizi wa kuzimu imepewa jina la kisayansi *Vulcanidris cratensis*. Moja ya sifa zake za kipekee na za kushangaza ni kuwa na mataya (mandibles) au taya za mdomo zenye umbo la mundu. Tofauti na sisimizi wa kisasa ambao mataya yao huenda ubavuni mwa kichwa wakati wanapokamata chakula, sisimizi huyu wa kale alikuwa na mataya haya kama mundu yaliyokuwa yakijitokeza mbele kutoka kichwani, yakiwa yamepangika sambamba na kichwa chake.
Watafiti wanaamini kwamba mataya haya ya kipekee yalikuwa yakitumiwa na sisimizi huyu kushikilia kwa nguvu au kutoboa mawindo yake. Dkt. Fepeco alielezea kazi yake akifananisha na jinsi kifaa cha kuinulia mizigo (forklift) kinavyofanya kazi, kwamba yalikuwa yakinyanyua mawindo kuelekea juu. Umbo hili tata na la kipekee la mataya linaonesha kwamba hata sisimizi wa zamani sana walikuwa tayari wamejenga mbinu za kisasa za uwindaji, ambazo zilikuwa tofauti kabisa na zile zinazotumiwa na sisimizi wa kisasa.
Ugunduzi huu pia unatoa ufahamu wa kina kuhusu jinsi sisimizi walivyokuwa wakibadilika mwanzoni mwa Enzi ya Cretaceous, kipindi muhimu ambacho wadudu wengi walikuwa wakipitia mabadiliko makubwa. Vilevile, inatoa mwanga juu ya sifa za kipekee za aina hizi za sisimizi wa kipindi hicho ambao hawakuweza kuishi na kutoweka baada ya tukio la kutoweka kwa dinosauri.
Profesa Phil Barden, mtaalamu wa historia ya mageuko ya wadudu kutoka Taasisi ya Teknolojia ya New Jersey (NJIT) nchini Marekani, amethibitisha umuhimu mkubwa wa fosili hii. Alisema kuwa ugunduzi huu unaonesha fosili ya sisimizi ya kale zaidi kuwahi kujulikana na unarudisha nyuma rekodi ya uwepo wa sisimizi kama inavyoonekana kwenye fosili, kwa takriban miaka milioni kumi. Hii ni hatua kubwa katika kuelewa asili na mageuko ya viumbe hawa wadogo lakini wenye ushawishi mkubwa katika mifumo ya ikolojia.