Sheria ya Fursa za Ukuaji wa Afrika na Fursa (AGOA) ya Marekani, ambayo imekuwa uti wa mgongo wa mahusiano ya kibiashara kati ya Marekani na nchi za Afrika Kusini mwa Sahara kwa robo karne sasa, inakabiliwa na hatima isiyoeleweka. Sheria hii, iliyoanzishwa mwaka 2000 na kurefushwa mwaka 2015 kwa miaka kumi zaidi, inatoa mapendeleo ya upande mmoja kwa nchi za Kiafrika zinazostahiki, ikiwemo ufikiaji wa soko la Marekani bila ushuru. Uamuzi wa kuendelea kuirefusha unatarajiwa kufanywa Septemba mwaka huu.
Kwa takriban miaka 25, AGOA imewezesha zaidi ya nchi 30 za Afrika Kusini mwa Sahara kusafirisha bidhaa mbalimbali kama vile nguo, magari, na madini kwenda Marekani bila ushuru. Hii imekuwa injini muhimu ya ukuaji wa viwanda barani Afrika na uundaji wa ajira. Kwa upande wa Marekani, AGOA imetumika kama chombo muhimu cha kutumia "nguvu laini" katika mahusiano yake na Afrika, hasa katika kukabiliana na ushawishi unaokua wa China barani humo.
Hata hivyo, hali imebadilika tangu Aprili mwaka huu baada ya Rais wa Marekani, Donald Trump, kutangaza kile alichokiita "Siku ya Ukombozi" na kuanzisha sera ya kutoza ushuru wa pande zote kwa nchi mbalimbali. Hatua hii imepunguza kwa kiasi kikubwa ufanisi wa manufaa ya AGOA ya kutotozwa ushuru, na baadhi ya wachambuzi wanasema AGOA sasa iko katika hali ya "zombie" – ikiendelea kuishi lakini haina nguvu halisi.
Kuanzia Agosti 1, Rais Trump amethibitisha ushuru wa asilimia 10 kwa nchi mbalimbali za Kiafrika, na ushuru mkubwa zaidi wa kulipiza kisasi kwa nchi maalum kama vile Afrika Kusini (asilimia 30) na Lesotho (asilimia 50). Athari za sera hizi tayari zimeanza kuonekana wazi. Afrika Kusini, ambayo husafirisha magari na vipuri vya magari vyenye thamani ya zaidi ya dola bilioni 2 (takriban Shilingi Trilioni 5 za Tanzania) kwenda Marekani kila mwaka, imeshuhudia kushuka kwa asilimia 80 na 85 mtawalia katika mauzo yake ya magari kwenda Marekani mwezi Aprili na Mei ikilinganishwa na kipindi kama hicho mwaka jana. Hali hii imesababisha matatizo makubwa katika minyororo ya usambazaji, kudorora kwa sekta ya viwanda vya ndani, na hatari kubwa ya upotevu wa ajira.
Nchini Lesotho, ambapo zaidi ya asilimia 90 ya mauzo yake ya nguo inategemea AGOA, kusimamishwa kwa misaada ya Marekani na kutoza ushuru wa asilimia 50 kumefanya kiwango cha ukosefu wa ajira kwa vijana kufikia asilimia 38, na takriban ajira 40,000 ziko hatarini. Athari hizi za ushuru na ongezeko kubwa la ukosefu wa ajira zimeifanya Lesotho kutangaza hali ya hatari kitaifa hivi karibuni.
Tangu Aprili, Rais Trump amekuwa akisisitiza mara kwa mara falsafa ya "kubadilisha Misaada (Aid) kuwa Biashara (Trade)" kwa nchi za Kiafrika. Kama ishara ya mkakati huu mpya, alialika viongozi wa nchi tano za Afrika Magharibi – Gabon, Guinea-Bissau, Liberia, Mauritania, na Senegal – kwa chakula cha mchana Ikulu ya White House mnamo Julai 9. Katika mkutano huo, alidokeza kuwa baadhi ya nchi kama Gabon na Senegal zitafutiwa ushuru. Tafsiri ya baadhi ya wachambuzi ni kwamba uamuzi huu unatokana na maslahi ya Marekani katika kupata rasilimali na hesabu za kisiasa za kijiografia.
Viongozi wa nchi za Kiafrika wameanza kujibu kimkakati. Viongozi walioshiriki chakula cha mchana walijibu "pongezi za Kiingereza" za Rais Trump kwa ishara za kisiasa, wakisisitiza umuhimu wa kuvutia uwekezaji wa Marekani na ushirikiano katika maendeleo ya rasilimali asili. Hasa, Rais wa Gabon alisisitiza uhitaji wa uwekezaji wa Marekani akisema, "Sisi si nchi masikini, tuna rasilimali nyingi za madini kama vile nyuklia, lithiamu, na manganese."
Ingawa Afrika Kusini imeelezea nia yake ya kutafuta makubaliano mapya ya biashara na Marekani, hali halisi ni ngumu. Mjumbe wao maalum alinyimwa kibali cha kuingia Marekani, jambo linalofanya nchi nyingi za Kiafrika kuanza kugeukia China, ambayo tayari imeruhusu usafirishaji wa bidhaa bila ushuru kutoka nchi 53 za Kiafrika.
Katika mazingira haya, ikiwa AGOA itamalizika Septemba bila marekebisho yoyote au kurefushwa, Marekani itapoteza chombo muhimu cha ushawishi katika diplomasia yake na Afrika. Hata kama itarefushwa, ikiwa mashambulizi ya ushuru na shinikizo la kisiasa yataendelea, hali haitatofautiana na hali ya "zombie" ya sasa. Kwa hiyo, kile kinachohitajika si tu kumaliza au kurefusha, bali ni mageuzi ya kweli ya AGOA.