Katika wiki za hivi karibuni, mvutano mkubwa wa kibiashara ulijitokeza kati ya Tanzania na nchi zake rafiki jirani, Malawi na Afrika Kusini, kufuatia hatua za kuzuia mazao ya kilimo ya Tanzania kuingia katika masoko yao. Hali hii ilizua wasiwasi mkubwa miongoni mwa wafanyabiashara wa Tanzania na kuilazimu Serikali kuchukua msimamo wa dhati kulinda maslahi ya taifa na wafanyabiashara wake.
Kiini cha mvutano huu kilikuwa ni uamuzi wa Serikali ya Malawi wa Aprili 17, 2025, kupiga marufuku uingizaji wa baadhi ya mazao muhimu kutoka Tanzania, yakiwemo ndizi, mchele, tangawizi, na mahindi. Hatua hii ilionekana kama pigo kubwa kwa wakulima na wafanyabiashara wa Tanzania ambao wanategemea soko la Malawi. Wakati huohuo, suala la muda mrefu la changamoto za kupata soko la ndizi nchini Afrika Kusini nalo liliendelea kuwepo, licha ya juhudi za miaka mingi za Serikali ya Tanzania kutafuta suluhu. Waziri wa Kilimo wa Tanzania, Mheshimiwa Hussein Bashe, alielezea bayana ugumu uliopo katika kufungua soko la Afrika Kusini kwa ndizi za Tanzania, akifananisha na changamoto zilizowahi kujitokeza katika kufungua soko la parachichi.
Kutokana na hali hii, Serikali ya Tanzania, kupitia Waziri Bashe, ilionesha kushangazwa na uamuzi huo wa nchi hizo jirani. Tanzania ilifafanua kuwa msingi wa biashara yenye afya ni "kutoa na kupokea," na hivyo haiwezekani upande mmoja unufaike kwa kuingiza bidhaa zake kirahisi huku ukizuia bidhaa kutoka upande wa pili. Kwa kuzingatia mateso na hasara zilizokuwa zikiwapata wafanyabiashara wa Tanzania kutokana na vikwazo hivyo, Serikali ilifikia hatua ya kutoa notisi ya mwisho.
Msimamo thabiti wa Tanzania ulijikita katika kutoa makataa hadi kufikia Jumatano, Aprili 23, 2025. Waziri Bashe alitangaza wazi kuwa, endapo Malawi na Afrika Kusini hazingefungua masoko yao kwa mazao ya Tanzania ndani ya muda huo, Wizara ya Kilimo ingechukua hatua za kurudisha vikwazo. Hatua hizo zilijumuisha kupiga marufuku uingizaji wa mazao na bidhaa zote za kilimo kutoka nchi hizo mbili kuingia Tanzania, pamoja na kusitisha usafirishaji wa bidhaa hizo kupitia ardhi ya Tanzania, ikiwemo mbolea muhimu iliyokuwa ikielekezwa Malawi kwa ajili ya msimu ujao wa kilimo. Waziri Bashe alithibitisha kuwa juhudi za mawasiliano na wenzao nchini Malawi zilikuwa zimefanyika bila mafanikio kabla ya kufikia uamuzi huu.
Msimamo huu wa Serikali ya Tanzania ulipokelewa kwa kuungwa mkono na Watanzania wengi, wakiwemo wafanyabiashara waliokuwa wameathirika moja kwa moja. Wengi walihisi kuwa hatua kali ilikuwa muhimu kuhakikisha heshima na maslahi ya wafanyabiashara wa Tanzania yanalindwa na kwamba nchi hizi hazitakiwi kuwaona Watanzania kama "yatima" katika uwanja wa biashara.
Baada ya Tanzania kutekeleza notisi yake mnamo Aprili 23, 2025, kwa kupiga marufuku bidhaa za kilimo kutoka Malawi na Afrika Kusini na kusitisha usafirishaji kupitia Bandari ya Dar es Salaam, hatimaye nchi hizo zilionyesha nia ya kutafuta suluhu. Mnamo Jumamosi, Aprili 26, 2025, Serikali ya Tanzania, kupitia Waziri wa Kilimo Hussein Bashe, ilitangaza uamuzi wa kuondoa zuio hilo ililokuwa imeweka.
Uamuzi huu wa kuondoa vikwazo ulifanywa ili kutoa nafasi kwa mchakato wa kidiplomasia kuendelea, kufuatia kuanzishwa kwa mawasiliano rasmi kutoka Malawi na Afrika Kusini yakionesha nia ya kufanya mazungumzo. Waziri Bashe alieleza kuwa Tanzania ina imani kuwa majadiliano yanayoendelea yataleta suluhu ya kudumu kwa masuala ya biashara kati ya nchi hizi.
Tayari Serikali ya Malawi imethibitisha kutuma ujumbe maalum wa ngazi ya mawaziri watatu – Waziri wa Mambo ya Nje, Waziri wa Viwanda na Biashara, na Waziri wa Kilimo – ambao wanatarajiwa kufanya mazungumzo na ujumbe wa Tanzania jijini Dodoma ifikapo Mei 2, mwaka huu. Kuhusu Afrika Kusini, mazungumzo ya kiufundi kati ya wataalamu kutoka Wizara ya Kilimo ya Tanzania (kupitia Mamlaka ya Afya ya Mimea na Viuatilifu) na mamlaka husika za Afrika Kusini yanaendelea. Lengo la mazungumzo haya ni kuhakikisha masuala ya afya ya mimea na ufikiaji wa masoko yanashughulikiwa kwa maslahi ya pande zote mbili, ikisisitizwa dhana ya kunufaika kwa pamoja.
Kwa ujumla, hatua ya Serikali ya Tanzania kusimamia maslahi ya wafanyabiashara wake kwa msimamo usioyumba, ikifuatiwa na nia ya kutumia njia za kidiplomasia, imepongezwa na wengi. Hii inahakikisha kwamba biashara kati ya Tanzania, Malawi na Afrika Kusini inazingatia kanuni za usawa, heshima ya rasilimali za nchi, na uhusiano mzuri wa kidiplomasia na kibiashara kwa faida ya Watanzania na washirika wao wa kibiashara.