Bajeti ya 2025/26: Matumaini Mapya kwa Watanzania Katika Kupunguza Gharama za Maisha na Kuongeza Ajira

Wakati macho na masikio ya Watanzania yakielekezwa Bungeni leo, huku wakisubiri kwa hamu Bajeti Kuu ya Serikali kwa mwaka wa fedha 2025/26, matarajio ni makubwa mno. Wananchi wa kawaida na wachambuzi wa masuala ya kifedha wanatamani kuona mikakati thabiti itakayopunguza makali ya maisha na kutoa fursa zaidi za ajira, hususan kwa kundi kubwa la vijana. Bajeti hii muhimu, itakayosomwa na Waziri wa Fedha, Dkt. Mwigulu Nchemba, inabeba ndoto na matumaini ya makundi mbalimbali, kuanzia wananchi, wafanyabiashara, wawekezaji, hadi watunga sera.

Mapema Machi 11, 2025, Dkt. Mwigulu alifafanua mapendekezo ya serikali, akitaja kuwa matarajio ni kukusanya na kutumia kiasi kikubwa cha Shilingi trilioni 57.04. Kiasi hiki kinawakilisha ongezeko la asilimia 13.4 kutoka Shilingi trilioni 50.3 zilizopangwa kwa mwaka wa fedha wa sasa wa 2024/25. Ongezeko hili linaashiria dhamira ya serikali ya kukuza uchumi na kutekeleza miradi mikubwa yenye tija kwa taifa.

Bajeti hii imepanga kuweka kipaumbele katika maeneo sita muhimu: ugharamiaji wa Deni la Serikali, malipo ya mishahara ya watumishi wa umma, maandalizi na uendeshaji wa Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2025 pamoja na uimarishaji wa demokrasia nchini. Vilevile, kuimarisha amani, utulivu na usalama, na maandalizi ya fainali za Kombe la Mataifa ya Afrika (AFCON) zitakazofanyika Tanzania mwaka 2027, yote haya yametajwa kuwa vipaumbele vya juu.

Akizungumza na chombo cha habari, Katibu Mtendaji wa Chemba ya Wafanyabiashara, Kilimo na Viwanda Tanzania (TCCIA) Mkoa wa Dodoma, Bw. Ringo Iringo, alieleza matarajio ya sekta ya biashara. Anasema wanatarajia bajeti ijayo itatoa majibu dhidi ya changamoto zinazowakabili wazalishaji wa ndani, akitaja hasa "utitiri wa kodi" unaokandamiza biashara zao. Bw. Iringo anatumai kutakuwa na hatua za kupunguza mzigo wa kodi kwa wazalishaji, huku wigo wa ukusanyaji mapato ya ndani ukipanuliwa ili kuongeza vyanzo vya mapato.

Aidha, Iringo alisisitiza umuhimu wa kuona uwekezaji mkubwa katika kuboresha miundombinu ya uzalishaji bidhaa za ndani, ikiwemo uboreshaji wa mazingira ya uchakataji na usafirishaji wa bidhaa hizo kwa walaji. Aliongeza kuwa upatikanaji wa umeme wa uhakika na kwa bei nafuu ni muhimu ili kuongeza ubora wa bidhaa za Tanzania na kuziwezesha kushindana kimataifa.

Kwa upande wa wafanyakazi, Mwenyekiti wa Chama cha Wafanyakazi wa Taasisi za Elimu ya Juu Tanzania (THTU) Taifa, Bw. Paul Loisulie, alitoa mtazamo wake. Kwa kuwa mwaka huu ni wa uchaguzi, anaamini hakutakuwa na mabadiliko makubwa sana kwenye bajeti kwa sababu ya dhana iliyojengeka kuwa sehemu kubwa ya fedha huenda kugharamia uchaguzi. Hata hivyo, alibainisha kuwa baadhi wanaamini kuwa mwaka wa uchaguzi ndio ahadi nyingi hutekelezwa, akisisitiza kuwa Uchaguzi wa mwaka huu ni wa saba tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi nchini. Bw. Loisulie ana matumaini kwamba hata kama bajeti itaendelea kuwa tegemezi, hakutakuwa na mkwamo wowote katika upangaji wake wa kuendesha nchi, akitarajia kuona vyanzo vipya vya mapato.

Wananchi wa kawaida pia hawajaachwa nyuma katika kueleza matarajio yao. Bw. Job Mndolosi, mkazi wa Bahi, alilalamikia kupanda kwa gharama za maisha, akipendekeza bajeti ijayo ilenge kupunguza bei za bidhaa muhimu kama mafuta, sukari, unga na umeme. Alitoa mfano wa nyama ambayo bei yake imepanda kutoka takriban Shilingi 9,000-10,000 kwa kilo hadi Shilingi 12,000, akisema inakuwa vigumu kwa mwananchi wa kawaida kuipata. Alishauri serikali kupunguza au kuondoa tozo na kodi zinazoathiri moja kwa moja maisha ya walipa kodi, wakulima na wafanyabiashara wadogo, ili bidhaa zipatikane kwa bei nafuu.

Maimuna Mageni, mkazi wa Dodoma, alisisitiza umuhimu wa bajeti kushughulikia masuala ya vijana, ambao wanaunda zaidi ya nusu ya Watanzania. Anasema vijana wanatarajia bajeti italeta ajira na fursa za kujiajiri kwa kuongeza fedha kwenye mifuko ya uwezeshaji vijana na wanawake. Pia, alisisitiza uboreshaji wa elimu ya ufundi na ujuzi wa kazi, ili wanafunzi wawe na ujuzi stahiki sokoni. Alishauri kurahisisha upatikanaji wa mikopo yenye riba nafuu kwa vijana ili waweze kuanzisha biashara ndogondogo na za kati.

Kutoka sekta ya kilimo, ambayo inaajiri zaidi ya asilimia 65 ya Watanzania, mkulima Gabu Joseph wa Mpunguzi, alieleza matarajio ya wakulima. Anatamani kuona upatikanaji wa pembejeo bora kwa bei nafuu, miundombinu ya umwagiliaji, maghala ya kisasa ya kuhifadhia mazao, soko la uhakika kwa mazao yao, na usimamizi bora wa bei za mazao.

Bajeti za Kisekta na Vipaumbele Vyake

Bunge tayari limepitia na kuidhinisha makadirio ya mapato na matumizi kwa wizara mbalimbali za kisekta, huku kiasi kikubwa cha fedha kikiwa kimeelekezwa kwenye maeneo ya kimkakati yenye umuhimu mkubwa kwa maendeleo ya taifa. Hapa chini ni baadhi ya wizara na kiasi cha fedha walichoidhinishiwa, pamoja na vipaumbele vyao:

1. Wizara ya Fedha: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 20.3, ambapo kipaumbele kikuu ni kugharamia Deni la Serikali linalotarajiwa kufikia Shilingi trilioni 14.22.
2. Ofisi ya Rais - TAMISEMI: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 11.78 kwa ajili ya kutekeleza vipaumbele 14, ikiwemo usimamizi wa mapato na matumizi katika ngazi za serikali za mitaa.
3. Wizara ya Ulinzi na Jeshi la Kujenga Taifa: Imepangiwa Shilingi trilioni 3.6 kwa lengo la kuimarisha uwezo wa kijeshi na kutoa mafunzo ya uzalendo kwa vijana.
4. Wizara ya Uchukuzi: Imetengewa Shilingi trilioni 2.75, ikilenga kuboresha reli, Kampuni ya Ndege Tanzania (ATCL) na mkakati maalum wa reli ya TAZARA.
5. Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 2.44 kutekeleza sera, mitaala na kuboresha elimu ya ufundi.
6. Wizara ya Ujenzi: Itatumia Shilingi trilioni 2.28 kuendeleza barabara na viwanja vya ndege.
7. Wizara ya Nishati: Imepangiwa Shilingi trilioni 2.246 kwa miradi ya maendeleo, hususan umeme vijijini na nishati safi ya kupikia.
8. Wizara ya Mambo ya Ndani ya Nchi: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 2.07 kudumisha usalama na amani nchini.
9. Wizara ya Afya: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 1.62 kwa vipaumbele vya kinga, matibabu na utafiti wa afya.
10. Wizara ya Maji: Imepangiwa Shilingi trilioni 1.16 kutekeleza miradi 1,544 ya maji kote nchini.
11. Ofisi ya Rais - UTUMISHI na Ikulu: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 1.35 kusimamia ajira, malimbikizo ya mishahara na uhakiki wa taarifa za watumishi.
12. Wizara ya Kilimo: Imeidhinishiwa Shilingi trilioni 1.2 kutekeleza miradi ya umwagiliaji, pembejeo na thamani ya mazao.
13. Wizara ya Katiba na Sheria: Imeidhinishiwa Shilingi bilioni 687.7 kufanya maboresho ya huduma za kisheria.
14. Ofisi ya Waziri Mkuu: Imeidhinishiwa Shilingi bilioni 595.3, pamoja na Shilingi bilioni 186.79 kwa ajili ya Mfuko wa Bunge.
15. Wizara ya Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo: Imepangiwa Shilingi bilioni 519.66, huku AFCON 2027 ikiwa miongoni mwa vipaumbele vikuu.
16. Wizara ya Mifugo na Uvuvi: Imepangiwa Shilingi bilioni 476.7 kutekeleza vipaumbele vinne vya kuongeza uzalishaji, kuboresha masoko, kuongeza thamani ya mazao na kuhamasisha uwekezaji.
17. Wizara ya Maliasili na Utalii: Imeidhinishiwa Shilingi bilioni 359.98, ikilenga kutangaza utalii, kuendeleza mazao ya kimkakati ya utalii, kuboresha miundombinu na kutumia teknolojia ya kisasa katika uhifadhi.
18. Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki: Imepangiwa Shilingi bilioni 340.5 kuimarisha diplomasia na ushirikiano wa kikanda na kimataifa.
19. Wizara ya Mawasiliano na Teknolojia ya Habari: Imepangiwa Shilingi bilioni 291.5 kuboresha huduma za mawasiliano na kuimarisha biashara mtandao.
20. Wizara ya Madini: Imeidhinishiwa Shilingi bilioni 224.98 ili kuimarisha ukusanyaji wa maduhuli na kuongeza mchango wa sekta hiyo katika Pato la Taifa.
21. Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi: Imepangiwa Shilingi bilioni 164.15 kuleta mageuzi katika utoaji huduma za ardhi.
22. Ofisi ya Rais (Mipango na Uwekezaji): Imetengewa Shilingi bilioni 148.6 kuratibu Mpango wa Taifa wa Maendeleo wa Miaka Mitano.
23. Wizara ya Viwanda na Biashara: Imepangiwa Shilingi bilioni 135.79 kuendeleza viwanda na miradi ya kimkakati.
24. Ofisi ya Makamu wa Rais (Muungano na Mazingira): Imeidhinishiwa Shilingi bilioni 81.86 kuratibu masuala ya Muungano na mazingira.
25. Wizara ya Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wanawake na Makundi Maalum: Imepangiwa Shilingi bilioni 76.057 kuimarisha ustawi wa jamii na ushiriki wa wananchi kwenye miradi ya maendeleo.