Katika jamii ya Watanzania, hasa mijini kama Dar es Salaam, neno 'teja' hubeba uzito mkubwa wa fedheha, kukataliwa na kupoteza matumaini. Lakini simulizi ya Othman Mzoa, mwenye umri wa miaka 40, anayefahamika zaidi kwa jina la utani 'Otto', inakuja kinyume kabisa na mtazamo huo. Leo, Otto ni ushuhuda hai wa nguvu ya mabadiliko na amesimama kama balozi wa matumaini, akithibitisha kwamba inawezekana kutoka katika lindi la giza nene la uraibu wa dawa za kulevya.
Akizungumza hivi karibuni wakati wa kilele cha Maadhimisho ya Wiki ya Afya ya Akili, Otto alifunguka kuhusu safari yake ngumu. Kutoka kuwa mtu aliyepoteza mwelekeo, aliyetengwa na jamii na familia, hadi kufanikiwa kuoa, kupata shahada, na kuanza maisha mapya yenye heshima na tumaini.
Asili ya anguko lake, anasema, ilianzia Kimara, Dar es Salaam. Japokuwa alitoka katika familia yenye misingi mizuri, tamaa ya kutaka kuwa mwanamuziki maarufu ilimkutanisha na marafiki wasiofaa. Kilianza kama mzaha wa kuvuta bangi, lakini ghafla akajikuta amenasa kwenye mtego mbaya zaidi wa heroine. Hapo ndipo maisha yake yalipobadilika na kuwa jinamizi.
Uraibu uliharibu kila kitu. Afya yake ilidhoofika, uhusiano wake na familia ukasambaratika, na heshima yake ikapotea. Ili kukidhi njaa ya dawa hizo haramu, Otto alitumbukia katika maisha ya wizi na udanganyifu, akipata fedheha kubwa na kujiona kama mtu asiyefaa mbele ya jamii.
Baada ya miaka mingi ya mateso na majaribio lukuki ya kuacha bila mafanikio, hatimaye Otto alipata msaada. Alikutanishwa na programu maalum ya tiba ya hatua 12 (12 Steps Programme). Tiba hii, ambayo inatumika duniani kote, haimpi tu mtu dawa za kumsaidia kuacha, bali inamjenga kiroho na kisaikolojia, ikimsaidia kujitambua upya na kujenga maisha yake tofauti na yale ya uraibu.
Leo, Otto anasherehekea miaka mitano kamili bila kugusa aina yoyote ya dawa za kulevya. Mabadiliko yake ni ya ajabu: amefanikiwa kumaliza shahada ya usimamizi wa biashara, ana kazi inayompa kipato halali, na kubwa zaidi, amemuoa mwanamke wa ndoto zake na kuanzisha familia.
"Nimejifunza somo kubwa," anasema Otto kwa unyenyekevu. "Nimejifunza kuwa siwezi kufanya kila kitu kwa nguvu zangu mwenyewe. Nimeamua kumwachia Mungu na sasa ninatumia maisha yangu mapya kusaidia wengine ambao wanapitia kule nilikotoka."
Hii si hadithi ya pekee. Allie Iddi, ambaye ni Mkurugenzi wa taasisi ya USU (Unconventional Stories Unmasked), anathibitisha kuwa mradi wao unalenga kutumia simulizi hizi za kweli kama tiba endelevu kwa watu wenye changamoto za uraibu na afya ya akili. Kupitia ushuhuda wa watu kama Otto, taasisi hiyo imefanikiwa kuwafikia zaidi ya watu 250 ana kwa ana na mamia wengine kupitia mitandao.
Mtaalamu wa Saikolojia Tiba, Mary Mushi, anapanua wigo wa tatizo hili. Anaeleza kuwa uraibu siyo tu matumizi ya heroine au 'unga'. Ni utegemezi kupita kiasi kwa jambo lolote. Hii inaweza kuwa ulevi wa pombe (kama 'gongo' au bia), utegemezi wa chakula, kufanya kazi kupita kiasi, au hata uraibu wa intaneti na michezo ya kamari (betting) ambayo inawaathiri vijana wengi sasa.
Bi. Mushi anasisitiza kwamba jamii ya Kitanzania inapaswa kuelewa kuwa mara nyingi, nyuma ya tabia ya uraibu kuna tatizo kubwa la msingi: huenda ni msongo mkali wa mawazo (stress), huzuni ya muda mrefu, au upweke. Tiba, anasema, daima huanza kwa hatua moja rahisi: kukubali tatizo na kuanza kuzungumza.
Othman 'Otto' Mzoa sasa anaishi ushuhuda huo. Mtu aliyekuwa amepotea gizani, lakini leo amekuwa taa inayowamulikia wengine njia ya kurudi kwenye matumaini.