Katika jitihada za kudai na kupata haki zao za msingi za afya nchini Tanzania, kundi la watu wanaotumia dawa za kulevya, maarufu kama waraibu, limeibuka kwa hoja za kitaalamu na za kiutawala likitaka kutambuliwa rasmi na kupatiwa huduma stahiki za kitabibu kitaifa. Hoja yao kuu inatokana na ukweli kwamba wao ni miongoni mwa makundi yaliyo katika hatari kubwa ya kuathirika na magonjwa sugu na hatari kama vile Homa ya Ini (aina mbalimbali), Virusi vya Ukimwi (VVU) vinavyosababisha Ukimwi, na Kifua Kikuu (TB).
Hali hii hatarishi inachangiwa kwa kiasi kikubwa na mustakabali wa maisha yao na tabia hatarishi wanazoziangukia, ikiwa ni pamoja na kuchangia vifaa vya kujidunga sindano, pamoja na kuishi katika mazingira yasiyo rafiki kiafya na duni. Tabia hizi hufanya magonjwa haya kuenea kwa kasi isiyo ya kawaida miongoni mwao.
Kwa kutambua ukubwa wa changamoto hii ya kiafya na kijamii, waraibu hawa nchini Tanzania wanatoa wito maalum kwa Mfuko wa Kimataifa (Global Fund), taasisi kubwa inayotenga fedha nyingi kupambana na Malaria, Ukimwi, na Kifua Kikuu duniani kote. Pamoja na mfuko huu kuwa na bajeti kubwa ya Dola Bilioni 5 kwa mwaka huu (sawa na takribani Shilingi za Kitanzania trilioni 13.445), waraibu hao wana maoni kwamba mfuko huo uwatambue rasmi wao kama kundi maalum lenye uhitaji wa dharura na hivyo kustahili ufadhili maalum wa huduma za afya na kinga dhidi ya maradhi hayo. Wanatumai kuwa upatikanaji wa rasilimali kutoka Global Fund utasaidia kwa kiasi kikubwa kupunguza maambukizi ya magonjwa hayo na kuboresha hali ya maisha yao.
Suala hili la afya ya waraibu linaenda sambamba na umuhimu wa kuwa na sera za kitaifa zinazolenga kupunguza madhara yanayotokana na matumizi ya dawa za kulevya. Katika kikao cha hivi karibuni kilichofanyika kwenye makao makuu ya Mtandao wa Watu wanaotumia Dawa za Kulevya nchini Tanzania (TaNPUD), asasi zaidi ya 10 za kiraia zinazojihusisha na shughuli za kupunguza madhara kwa watumiaji wa dawa za kulevya zilijadili changamoto zinazowakabili waraibu wanaopata huduma hizi.
Kikao hicho kiliambatana na kingine muhimu cha majadiliano kilichowakutanisha TaNPUD, Mamlaka ya Kudhibiti na Kupambana na Dawa za Kulevya (DCEA), na Kituo cha Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa Marekani (CDC), kupitia mradi uitwao ‘Compass’. Lengo la ushirikiano huu ni kuchagiza (advocacy) na kupanua wigo wa huduma za upunguzaji madhara kwa watumiaji wa dawa za kulevya kwa angalau asilimia 20, hususan katika maeneo yenye uhitaji mkubwa, na pia kuunganisha huduma za afya ya akili. Kupitia mipango hii, waraibu wanatarajiwa kupata huduma muhimu za kinga, upimaji, na matibabu ya Ukimwi katika vituo maalum (MAT Clinics) pamoja na kupata vifaa salama (kama sindano safi) kwa wanaojidunga, kama sehemu ya mradi unaosimamiwa na wadau mbalimbali.
Mkurugenzi wa TaNPUD, Ndugu Juma Kwame, anasema kuwa kuwa na sera rasmi ya upunguzaji madhara itasaidia kutoa mwongozo bayana na kuongeza ufanisi katika kutoa huduma stahiki kwa waraibu nchini. Anakiri kuwa kukosekana kwa sera kamili kunaleta changamoto kubwa katika kukabili madhara yanayotokana na matumizi ya dawa za kulevya.
Aidha, Ndugu Kwame alielezea tatizo la matumizi kupitiliza (overdose) kwa waraibu, ambalo linaendelea kuwa tishio na kuwaweka wahusika katika hatari kubwa ya kupoteza maisha. Anasema kukosekana kwa dawa muhimu ya kutibu dharura ya overdose, iitwayo ‘Naloxone’, katika vituo vya afya vya kawaida vilivyo jirani na jamii, kumekuwa changamoto kubwa. Watumiaji wa dawa aina ya ‘heroin’ ndio huathirika zaidi na tatizo la overdose. Ingawa serikali imejitahidi kuhakikisha Naloxone inapatikana katika vituo vya kutoa huduma maalum (MAT Clinics), bado kuna malalamiko kutoka kwa waraibu kuhusu ugumu wa kupata huduma hii baada ya saa za kazi za kliniki kuisha.
Wadau kama serikali na asasi za kiraia wanaendelea kutafuta njia bora za kupunguza madhara kwa watumiaji, ikiwemo kuimarisha huduma za ‘methadone’ kwa waraibu wa dawa za kulevya zinazoingia mwilini kama heroin. Ndugu Kwame aliipongeza DCEA kwa udhibiti mkubwa waliofanya, jambo lililopunguza upatikanaji wa dawa aina ya heroin sokoni. Hata hivyo, alisema heroin hiyo kidogo inayopatikana mara nyingi inakuwa imechakachuliwa, na watumiaji huichanganya na kemikali nyingine ili kuongeza makali, hali inayoleta hatari zaidi kiafya. Kimsingi, heroin inabaki kuwa miongoni mwa dawa za kulevya zenye madhara makubwa zaidi mwilini.
Kwame alisisitiza tena kuwa watumiaji wa dawa za kulevya wanakabiliwa na mzigo mkubwa wa magonjwa ya kuambukiza, yakiwemo Ukimwi, Homa ya Ini (hasa B na C), na Kifua Kikuu. Katika kikao hicho muhimu, wadau kutoka DCEA, Tume ya Taifa ya Kudhibiti Ukimwi (TACAIDS), NASHCOP (Programu ya Taifa ya Kudhibiti Ukimwi na Magonjwa ya Zinaa), na CDC walishiriki na kutoa mitazamo yao.
Dk. Neema Shikiwe kutoka TACAIDS, alieleza kuwa Mkakati wa Tano wa Taifa wa Kudhibiti Ukimwi (2021/2022-2025/26) unalenga kuimarisha huduma kwa makundi yaliyoachwa nyuma na kuzingatia kinga za msingi za VVU, hasa kwa wanaojidunga dawa za kulevya ambao wako kwenye hatari kubwa ya maambukizi kupitia kushirikiana sindano. Alisisitiza umuhimu kwa kundi hili kupima mara kwa mara Ukimwi na Homa ya Ini, na kutumia njia za kinga kama vile dawa za kuzuia maambukizi (PrEP) au kondomu.
Dk. Barnaba Gabriel, Mratibu wa NASHCOP, alifafanua kuwa Serikali, kupitia Wizara ya Afya, ina mpango mahususi wa kuanza kutoa huduma za matibabu ya Homa ya Ini ‘B’ na ‘C’ kwa makundi maalum, ikiwemo wanaojidunga dawa za kulevya. Alitoa takwimu za kutisha, akisema ingawa maambukizi ya Homa ya Ini ‘C’ nchini ni asilimia 0.2 kwa ujumla, kwa wanaojidunga sindano kiwango hicho hufikia kati ya asilimia 50 hadi 70! Alieleza kuwa Homa ya Ini ‘C’ huambukizwa hasa kwa njia ya damu, tofauti na Homa ya Ini ‘B’ ambayo huambukizwa pia kingono. Dalili za Homa ya Ini ‘C’, kama mkojo mweusi na manjano machoni/ngozi, mara nyingi huonekana hatua za mwisho za ugonjwa.
Taarifa ya Hali ya Dawa za Kulevya ya Mwaka 2023 nchini inathibitisha umuhimu wa mpango mkakati wa kupunguza madhara, ikilenga tiba, utengamano na ushauri kwa waraibu. Hii inalingana na Sera ya Taifa ya Dawa za Kulevya ya Mwaka 2024, ambayo inataka upunguzaji madhara kwa waraibu. Ripoti inaainisha maeneo muhimu ya utekelezaji: kuratibu matibabu, kuandaa miongozo tiba, na usimamizi wa vituo vinavyohudumia waraibu. Takwimu za ripoti hiyo zinaonesha kuwa watu wenye uraibu wapatao 903,062 wamepatiwa tiba katika vitengo vya afya ya akili, wakiwemo wanawake 32,738 na wanaume 470,324. Ripoti ya DCEA ya mwaka 2018 pia inaonyesha kuwa karibu nusu ya vifo vinavyohusiana na dawa za kulevya vilisababishwa na Homa ya Ini aina ‘C’.
Kamishna Jenerali wa DCEA, Aretas Lyimo, alimalizia kwa kutoa uhakika kuwa dawa ya Naloxone inapatikana katika vituo vya kutolea huduma vya serikali, ingawa changamoto ya upatikanaji baada ya saa za kazi bado ipo. Aliwashauri watakaokutana na tatizo la uzidishaji wa dozi (overdose) kupiga namba ya simu 119 ili wapate msaada wa haraka popote walipo.