Ukimwona Anita Mlay (29) leo, utasalimiana na msomi mwenye haiba, tabasamu pana, na ari ya maisha. Lakini nyuma ya uso huo mchangamfu, imejificha historia nzito ya maumivu yaliyomfanya ajaribu kujiua si mara moja, bali mara tano. Leo, Anita ni manusura na balozi wa matumaini, akitumia simulizi yake ya ujasiri kueneza ujumbe mmoja muhimu: "Kujiua kunazuilika."
Akitoa ushuhuda wake katika mdahalo maalum ulioandaliwa na Hospitali ya Taifa Muhimbili (MNH) kuadhimisha Siku ya Kuzuia Kujiua Duniani, Anita alieleza kuwa safari yake ya giza ilianza tangu utotoni alipofanyiwa ukatili wa kijinsia. Alificha siri hiyo kwa miaka mingi, akisumbuliwa na aibu na hofu, huku akijiona kama mzigo kwa wengine.
"Niliamini hakuna anayeweza kunielewa na njia pekee ya kupata utulivu ni kuondoa uhai wangu," alisimulia. Katika moja ya majaribio yake, alikula chakula chenye sumu, lakini aliokolewa na watu waliomkimbiza hospitalini. Hata hivyo, ingawa mwili ulinusurika, akili yake bado ilikuwa mgonjwa. Baada ya kupata tiba sahihi ya afya ya akili, ndipo alianza kupona na kugundua kuwa kuna msaada na maisha yanaweza kuwa bora tena.
Simulizi ya Anita ilikuwa kiini cha mjadala mpana uliofichua kuwa jamii na sheria za Tanzania bado zinakwamisha vita dhidi ya kujiua. Mkurugenzi Mtendaji wa MNH, Dk. Delilah Kimambo, alitoa takwimu za kutisha: duniani, mtu mmoja hujiua kila baada ya sekunde 40, na 90% ya matukio hayo yanahusishwa na matatizo ya afya ya akili.
Kikwazo kikubwa kilichojadiliwa ni sheria ya Tanzania inayochukulia jaribio la kujiua kama kosa la jinai, lenye adhabu ya hadi miaka mitano jela. Mkuu wa Kitengo cha Sheria MNH, Veronica Hellar, alihoji: "Je, sheria hii inasaidia au inazidisha maumivu kwa manusura ambaye anahitaji msaada wa kimatibabu, si adhabu?"
Pamoja na sheria, unyanyapaa (stigma) umetajwa kuwa muuaji mwingine wa kimya. Wawakilishi wa jamii na viongozi wa dini walikiri kuwa familia nyingi huficha matatizo haya kwa aibu, na manusura huogopa kusema, jambo linalozuia chanzo cha tatizo kujulikana na kutatuliwa.
Wataalamu wa afya ya akili, kama Dk. Saidi Kuganda, walisisitiza umuhimu wa kuzitambua dalili. "Mtu anapoanza kujitenga, kusema kauli za kuaga kama 'mimi nikifa msinisumbue', au kujiona mzigo, hiyo ni sauti ya mtu anayeomba msaada. Tusipuuze," alionya.
Utafiti ulioelezwa na Rais wa Chama cha Madaktari (MAT), Dk. Mugisha Nkoronko, ulionesha kuwa vijana wenye umri wa miaka 20-39 na watumishi wa sekta ya afya ni miongoni mwa makundi yaliyo katika hatari kubwa zaidi.
Hitimisho la pamoja lilikuwa wito wa kubadili mitazamo. Badala ya kuanza na hukumu, jamii inapaswa kuanza na upendo na swali rahisi: "Unaendeleaje?" kwa nia ya kweli ya kusikiliza. Kama Anita Mlay anavyosisitiza sasa, "Kusema shida si udhaifu. Na kwa wale wanaopitia maumivu, nawaambia: usijitoe uhai. Kuna msaada. Kuna maisha baada ya maumivu."