Kuelekea Uchaguzi Mkuu unaotarajiwa kufanyika mwaka 2025, Serikali ya Tanzania imetangaza rasmi Kanuni mpya za Maadili ya Uchaguzi, ambazo zinalenga kudhibiti mwenendo wa wagombea na vyama vya siasa wakati wa kipindi cha kampeni. Kanuni hizi, zinazojulikana kama Kanuni za Maadili ya Uchaguzi wa Rais, Wabunge na Madiwani za Mwaka 2025, zimechapishwa kwenye Gazeti la Serikali kupitia Tangazo Namba 249 la tarehe 18 Aprili, 2025.
Moja ya mambo muhimu yaliyosisitizwa katika kanuni hizi mpya ni adhabu kali kwa vitendo vinavyokiuka maadili, hasa unyanyasaji au ukatili wa kijinsia ambao umeainishwa kama kosa kubwa la kimaadili. Kwa kitendo hicho, adhabu iliyowekwa ni pamoja na kusimamishwa kwa chama cha siasa au mgombea husika kufanya kampeni kwa muda ambao Kamati ya Maadili itaona unafaa kulingana na uzito wa kosa, au kulipa faini isiyopungua shilingi milioni moja (TZS 1,000,000), au kupewa adhabu zote mbili kwa pamoja.
Ili kuhakikisha kanuni hizi zinatekelezwa kwa ufanisi, zimeundwa Kamati za Maadili za Uchaguzi katika ngazi mbalimbali za utawala na kisiasa. Kamati hizi zitakuwepo katika ngazi ya Kata, Jimbo, na ngazi ya Kitaifa. Kamati hizi zimepewa mamlaka ya kuchukua hatua stahiki dhidi ya chama cha siasa au mgombea yeyote anayebainika kukiuka maadili ya uchaguzi.
Miongoni mwa mamlaka ya Kamati hizo ni pamoja na kusimamisha kabisa chama cha siasa au mgombea kuendelea na kampeni za uchaguzi kwa muda fulani kulingana na uamuzi wa kamati. Kanuni zimefafanua kuwa, "kusimamishwa kufanya kampeni" kunajumuisha marufuku ya kufanya mikutano ya aina yoyote au mikusanyiko mingine yenye sura au lengo la kampeni za uchaguzi.
Pia, Kamati za Maadili zinaweza kumzuia chama au mgombea kutumia vyombo vya habari au kuweka mabango na machapisho ya kampeni kwa kipindi kitakachoamuliwa na kamati husika. Vilevile, zina uwezo wa kuwaamuru chama au mgombea kulipa faini.
Kiasi cha faini kinatofautiana kulingana na ngazi ya uchaguzi. Kwa ukiukwaji wa maadili katika ngazi ya Kata, faini ya juu ni shilingi 200,000, ambayo inahitaji kuthibitishwa na Kamati ya Maadili ya Jimbo. Katika ngazi ya Jimbo, faini ya juu ni shilingi 700,000, itakayothibitishwa na Kamati ya Maadili ya Kitaifa. Kwa makosa katika ngazi ya Kitaifa, faini ya juu ni shilingi 1,500,000, au kiasi kingine chochote ambacho Kamati ya Kitaifa itaona kinafaa kulingana na mazingira ya ukiukwaji.
Mbali na Kamati hizo za Maadili, Kanuni hizi pia zimeunda Kamati ya Rufaa ya Maadili ya Uchaguzi, ambayo ndiyo itakayoshughulikia rufaa zote zinazotokana na maamuzi ya Kamati za Maadili. Kamati ya Rufaa ina mamlaka mapana zaidi wakati wa kushughulikia malalamiko yaliyowasilishwa kwake. Inaweza kutoa onyo au karipio kali kwa upande uliokiuka maadili; kuamuru upande huo kurekebisha makosa yaliyotendeka na, ikilazimu, kuuomba umma msamaha hadharani kupitia njia za mawasiliano.
Vilevile, Kamati ya Rufaa inaweza kutangaza hadharani jina la chama cha siasa au mgombea aliyekiuka maadili na kueleza makosa yake kwa umma kupitia redio, televisheni, magazeti na njia nyingine za mawasiliano kama itakavyoona inafaa. Pia, inaweza kuelekeza malalamiko mengine kwenye vyombo vingine vya dola vinavyohusika kwa ajili ya hatua zaidi za kisheria au kiutawala, na kusimamisha chama cha siasa au mgombea kuendelea na kampeni za uchaguzi kwa muda kama itakavyoona inafaa.
Kwa upande wa faini zinazotozwa na Kamati ya Rufaa, inaweza kuamuru chama au mgombea kulipa faini isiyozidi shilingi 700,000 kwa ukiukwaji unaohusu uchaguzi wa Ubunge, na isiyozidi shilingi 1,500,000 kwa ukiukwaji unaohusu uchaguzi wa Rais, au kiasi kingine ambacho kamati itaona kinafaa.
Kanuni hizi pia zimeeleza taratibu za kiutendaji, ikiwa ni pamoja na Kamati ya Rufaa kutakiwa kuchunguza kwa kina malalamiko yote yaliyowasilishwa kwake kabla ya kufanya maamuzi. Faini zote zitakazotozwa na kamati zote za Maadili na Rufaa zitalipwa kupitia Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (NEC), na kila malipo lazima yatolewe risiti rasmi. Muhimu zaidi, Kamati ya Rufaa ina mamlaka ya kuomba na kupitia upya uamuzi wowote uliotolewa na Kamati ya Maadili ya Kitaifa, na inaweza kukubaliana nao au kuubadilisha kama itaona inafaa kulingana na ushahidi na mazingira ya kesi.
Kwa ujumla, Kanuni hizi mpya za Maadili ya Uchaguzi 2025 zimeleta mifumo ya wazi na madhubuti ya kusimamia mwenendo wa kisiasa wakati wa kampeni, kwa adhabu kali na taratibu za wazi zinazolenga kuhakikisha uchaguzi unafanyika kwa amani, usalama, ushindani wa haki, na kuzingatia maadili mema ya kijamii na kisiasa.