Vyama vyote 18 vya siasa vilivyotia saini Kanuni za Maadili ya Uchaguzi wa Rais, Wabunge na Madiwani mnamo Aprili 12, mwaka huu, sasa viko katika nafasi sawa kisheria baada ya kanuni hizo kuchapishwa kwenye Gazeti la Serikali Toleo namba 16 la Aprili 18, 2025. Kanuni hizi, ambazo ni Tangazo la Serikali Namba 249 la mwaka 2025, zimegawanyika katika vipengele saba mikuu na vifungu vingine vidogo vinavyoeleza kwa kina misingi ya mwenendo unaotarajiwa wakati wa uchaguzi.
Ukurasa wa kwanza wa Kanuni za Maadili ya Uchaguzi Mkuu wa Mwaka 2025 unaweka wazi misingi mikuu ambayo washiriki wote wa uchaguzi wanapaswa kuzingatia. Aidha, inaeleza bayana hatua za kinidhamu ambazo zinaweza kuchukuliwa dhidi ya mtu yeyote atakayekiuka kanuni hizi. Ni muhimu kwa vyama vya siasa na wagombea wote kuzifahamu na kuzifuata kanuni hizi ili kuhakikisha uchaguzi unakuwa huru, wa haki, na wenye amani.
Kanuni hizi za Maadili zitaanza kutumika rasmi siku moja baada ya tarehe ya uteuzi wa wagombea wa uchaguzi mkuu na zitaendelea kutumika hadi baada ya kutangazwa kwa matokeo ya uchaguzi huo. Hii inamaanisha kuwa kipindi chote cha kampeni, upigaji kura, na hata baada ya matokeo, washiriki wote wanapaswa kuongozwa na misingi iliyowekwa kwenye kanuni hizi.
Zaidi ya hayo, kanuni hizi zitatumika pia katika chaguzi ndogo zitakazofuata baada ya Uchaguzi Mkuu wa 2025. Wahusika wakuu wanaohusika na kanuni hizi ni wagombea wote wa nafasi za Rais, Wabunge, na Madiwani. Hivyo, kila mgombea anapaswa kuzifahamu na kuzitekeleza kanuni hizi katika kipindi chote cha ushiriki wake kwenye uchaguzi.
Kanuni hizo pia zinaeleza wazi kuhusu wajibu wa kila chama cha siasa, serikali, na Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (NEC) kusaini na kuthibitisha kuheshimu kanuni za maadili. Hii inaonesha umuhimu wa ushirikiano na uwajibikaji wa pamoja katika kuhakikisha kuwa uchaguzi unafanyika kwa kufuata sheria na maadili yaliyokubaliwa.
Sehemu muhimu ya kanuni inasema, "Chama cha siasa ambacho hakitasaini Kanuni hizi za Maadili kitazuiliwa kushiriki katika uchaguzi." Hii ni onyo kali kwa vyama vyote vya siasa kuhakikisha vinatia saini na kukubaliana na masharti yaliyowekwa.
Aidha, kila mgombea anatarajiwa, kabla ya kuteuliwa rasmi na Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi, kuthibitisha kwa maandishi kuheshimu na kutekeleza Kanuni hizi za Maadili kwa kujaza fomu maalum. Wagombea wote watatakiwa kusaini Fomu Na. 10, ambayo imeainishwa katika jedwali la kwanza la kanuni, mbele ya Mkurugenzi wa Uchaguzi, msimamizi wa uchaguzi, au msimamizi msaidizi wa uchaguzi, kulingana na mahitaji. Fomu hii itatolewa na Tume au wasimamizi wa uchaguzi na itarejeshwa pamoja na fomu ya uteuzi. Utaratibu huu unalenga kuhakikisha kuwa kila mgombea anaelewa wajibu wake na anajibika kwa mwenendo wake wakati wa uchaguzi.