Wanasayansi wamegundua jambo la kushangaza kuhusu aina fulani ya bakteria hatari kwa afya ya binadamu: bakteria hao wana uwezo wa kutengeneza silaha zao wenyewe za kikemikali ili kuwaua bakteria wengine wa aina yao, na hivyo kujipatia fursa ya kipekee ya kutumia virutubisho vyote vilivyopo na kuendelea kuishi. Ugunduzi huu unatazamiwa kuleta mtazamo mpya katika kutafuta njia bora za kutibu maambukizi ya bakteria yanayozidi kuwa sugu kwa dawa.
Utafiti huu ulioongozwa na Profesa Daria Van Tyne kutoka Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pittsburgh nchini Marekani, ulichapishwa katika jarida maarufu la kisayansi la kimataifa, 'Nature Microbiology', tarehe 21 Aprili. Timu ya watafiti ilithibitisha kuwa bakteria wanaojulikana kama 'Vancomycin-resistant Enterococcus faecium' (VREfm) wanazalisha sumu za kibakteria zinazowalenga na kuwaua "wenzao" wa aina hiyo hiyo.
Watafiti walitumia data kutoka hospitali za eneo lao kuchunguza jinsi bakteria sugu dhidi ya antibayotiki (dawa za kuua bakteria) wanavyoweza kutengeneza sumu hizi na kuzitumia kama silaha. Waligundua kuwa aina fulani za bakteria hawa hutumia mbinu hii kuwaangamiza washindani wao na kuwa aina tawala (dominant strain) katika mazingira yao. Walithibitisha pia kuwa jambo hili la bakteria kutengeneza sumu na kuwa watawala linafanyika katika maeneo mbalimbali duniani kote.
Katika utafiti wao, timu ilitumia mfumo wa kisasa wa hospitali unaoitwa 'Enhanced Detection System for Healthcare-Associated Transmission (EDS-HAT)'. Mfumo huu, ambao kimsingi husaidia madaktari kuchambua dalili za maambukizi kwa wagonjwa kwa kutumia data za kijenetiki na kuchukua hatua za haraka kuzuia maambukizi, uligeuka kuwa hazina ya taarifa muhimu kuhusu mageuko ya bakteria kwa watafiti hawa.
Walilenga zaidi aina ya VREfm, bakteria ambao ni sugu dhidi ya Vancomycin, mojawapo ya antibayotiki muhimu zinazotumika hospitalini. VREfm ni miongoni mwa vyanzo vikuu vya maambukizi yanayopatikana hospitalini (hospital-acquired infections) duniani kote, na wanaweza kuwa hatari sana hasa kwa wazee na watu wenye kinga dhaifu ya mwili, na hata kusababisha kifo.
Watafiti walichambua mfuatano wa vinasaba (genome sequencing) kutoka sampuli 710 za maambukizi ya VREfm zilizokusanywa kutoka kwa wagonjwa waliolazwa hospitalini. Matokeo yalionyesha mabadiliko makubwa: mwaka 2017, kulikuwa na takriban aina nane tofauti za VREfm zilizosababisha maambukizi kwa uwiano unaokaribiana. Lakini kufikia mwaka 2018, aina mbili mpya zilikuwa zimejitokeza na kupunguza kwa kiasi kikubwa utofauti wa VREfm, zikichukua nafasi ya kuwa aina tawala. Hali ilikuwa mbaya zaidi mwishoni mwa mwaka 2022, ambapo ilibainika kuwa wagonjwa wanne kati ya watano waliokuwa na maambukizi ya VREfm walikuwa na aina hizi mbili tawala.
Uchunguzi zaidi ulifichua kuwa aina hizi mbili tawala zina uwezo wa kuzalisha 'bacteriocins' – aina ya sumu za kibakteria zinazoua au kuzuia ukuaji wa bakteria wengine wa familia moja. Kwa kutumia sumu hizi, aina tawala huangamiza washindani wao, hupanua eneo lao la utawala, na kupata fursa ya kutumia virutubisho vingi zaidi.
Ili kujua kama hali hii inatokea kwingineko duniani, watafiti walichunguza hifadhidata kubwa iliyokuwa na zaidi ya vinasaba 15,000 vya VREfm vilivyokusanywa kutoka sehemu mbalimbali za dunia kati ya mwaka 2002 na 2022. Walithibitisha kuwa mkakati huu wa aina tawala kuwamaliza washindani na kuteka rasilimali unafanyika katika nchi nyingi duniani.
Watafiti walihitimisha kuwa kupungua kwa utofauti wa VREfm kutokana na kutawala kwa aina chache kunaweza kufungua njia mpya za kimatibabu. "Hii inaweza kurahisisha uundaji wa tiba mpya ambazo zinalenga aina moja tu au chache za bakteria hawa tawala," walieleza katika utafiti wao. Hii inatoa matumaini mapya katika vita dhidi ya bakteria sugu.