Watu wengi wanaifahamu dopamini kama kemikali ya ubongoni inayohusishwa na hisia za raha na furaha. Inajulikana kumiminika tunapokula chakula kitamu, tunapocheza michezo inayofurahisha, au tunaposhiriki katika shughuli nyingine zinazotupa starehe. Hata hivyo, utafiti mpya umebainisha kuwa kemikali hii muhimu ina jukumu jingine kubwa: kutusaidia kujifunza kuepuka mambo hatari au yasiyopendeza, kama vile kuepuka kugusa chungu cha moto. Hii ni mara ya kwanza kwa wanasayansi kuchunguza kwa undani jinsi viwango vya dopamini vinavyobadilika tunapojifunza kutokana na uzoefu mbaya.
Utafiti huu uliongozwa na Talia N. Lerner, profesa katika Chuo Kikuu cha Northwestern nchini Marekani, na matokeo yake yamechapishwa katika jarida la kisayansi la kimataifa 'Current Biology'. Timu yake ilitumia panya katika majaribio yao ili kuelewa mabadiliko ya dopamini yanayotokea wakati wa kukabiliana na hali isiyopendeza.
Ingawa tafiti za awali zilionyesha kuwa dopamini hutolewa kama zawadi kwa mambo mazuri, ilijulikana pia kuwa inaweza kutolewa kwa lengo la kujifunza kutokana na hali hasi. Watafiti hawa waliamua kuchunguza kwa kina zaidi jinsi viwango vya dopamini vinavyobadilika katika sehemu mbili muhimu za ubongo zinazohusika na motisha (hamasa) na kujifunza, hasa wakati wa kupata uzoefu mbaya.
Katika majaribio yao, watafiti waliwafundisha panya. Kwanza, waliwapa panya ishara maalum ya sauti kabla ya tukio lisilopendeza kutokea. Panya walijifunza kuwa ishara hiyo ilikuwa onyo kwamba kitu kibaya kilikuwa kinakuja. Pili, panya waligundua kwamba kama wangekimbilia upande mwingine wa kizimba chao mara tu waliposikia ishara hiyo, wangeweza kuepuka tukio hilo baya.
Wakati wote wa mafunzo haya, wanasayansi walikuwa wakirekodi shughuli za dopamini katika sehemu mbili za eneo la ubongo linaloitwa 'nucleus accumbens', ambalo ni muhimu kwa motisha na kujifunza. Walichogundua kilikuwa cha kushangaza: maeneo haya mawili yalionesha mabadiliko tofauti kabisa ya dopamini.
Katika eneo la kwanza (linalojulikana kitaalamu kama 'ventromedial shell of the nucleus accumbens'), viwango vya dopamini viliongezeka kwa kasi kubwa pale panya walipokumbana na tukio lisilopendeza. Baada ya panya kujifunza maana ya ile ishara ya onyo, viwango vya dopamini vilianza kuongezeka mara tu waliposikia ishara hiyo, hata kabla ya tukio lenyewe. Cha kufurahisha zaidi, panya walipokuwa wamebobea katika kukimbia na kuepuka tukio baya, mwitikio huu wa kuongezeka kwa dopamini ulitoweka kabisa katika eneo hili.
Katika eneo la pili (linaloitwa 'nucleus accumbens core'), hali ilikuwa tofauti. Hapa, viwango vya dopamini vilipungua wakati panya walipokumbana na tukio baya, na pia vilipungua walipojifunza maana ya ishara ya onyo. Zaidi ya hayo, kadri panya walivyokuwa wanazidi kuwa wajuzi wa kuepuka hatari, ndivyo viwango vya dopamini katika eneo hili vilivyozidi kushuka.
Watafiti wanahitimisha kuwa mabadiliko haya yanayotofautiana ya dopamini yana maana maalum. Eneo ambalo dopamini iliongezeka linahusishwa na hatua za mwanzo za kujifunza – kutambua hatari au ishara ya hatari. Eneo ambalo dopamini ilipungua linahusishwa na hatua za baadaye za kujifunza – kubobea katika mbinu za kuepuka hatari hiyo. Hii inaonyesha jinsi dopamini inavyofanya kazi kwa ustadi mkubwa, ikiongezeka na kupungua kwa wakati sahihi ili kuongoza mchakato wa kujifunza.
Katika jaribio la ziada ambapo panya walizuiwa wasiweze kukimbia kuepuka hatari, mifumo ya dopamini ilirudi kama ilivyokuwa katika hatua za mwanzo za kujifunza. Hii inadokeza kuwa mfumo wa dopamini una uwezo wa kubadilika kulingana na mazingira ili kusaidia viumbe kujifunza na kukabiliana na hali halisi.
Timu ya utafiti inaamini kuwa matokeo haya yanaweza kuwa msaada mkubwa katika kuelewa matatizo ya kiafya ya akili yanayohusisha tabia za kuepuka kupita kiasi, kama vile wasiwasi (anxiety), sonona (depression), na ugonjwa wa mishipa ya fahamu (OCD - Obsessive-Compulsive Disorder). Wana matumaini kuwa tafiti zaidi zitasaidia kutengeneza mbinu bora zaidi za kutatua changamoto za kiafya zinazowakabili wagonjwa wenye matatizo haya.