Wahenga walisema, "Mgeni njoo, mwenyeji apone," lakini huko Kyrgyzstan, msemo huu unaelekea kubadilika na kuwa "Mgeni njoo, mwenyeji aumie." Hali ya sintofahamu imeibuka nchini humo baada ya kuzuka kwa vita vya 'kavukavu' kati ya wafanyakazi wazawa na wale wa kutoka China, tukio ambalo limefichua donda ndugu la uhusiano kati ya wenyeji na wawekezaji.
Chanzo cha Ugomvi: Nani Apite Kwanza? Kisa hiki cha kusikitisha kilitokea tarehe 15 katika eneo la Konstantinovka, mkoa wa Chuy Kaskazini. Chanzo chake ni kitu ambacho kwa haraka unaweza kukiita "ubishi wa kijiweni" uliokomaa. Madereva wa malori—moja la kampuni ya serikali ya China (China Road and Bridge Corporation - CRBC) na lingine la kampuni ndogo ya ndani—walikutana kwenye barabara nyembamba.
Badala ya kupisha kwa busara, ulizuka ubishi mkali wa nani ana haki ya kupita kwanza. Ubishi wa maneno ukageuka kuwa vita ya mawe na ngumi. Matokeo yake? Raia mmoja wa Kyrgyzstan amelazwa hospitalini akiwa na majeraha kichwani, na polisi wamewatia mbaroni watu 16 huku wengine 44 (ikiwemo Wachina) wakihojiwa.
Chuki Iliyojificha: "Wanakula Vyetu" Tukio hili si la bahati mbaya. Ni kama jipu lililokuwa likikusanya usaha kwa muda mrefu na sasa limepasuka. Kwa muda mrefu, wananchi wa Kyrgyzstan wamekuwa na kinyongo na wawekezaji wa China. Sababu kubwa ni ileile ambayo hata hapa Tanzania huwa tunaisikia kwenye miradi mikubwa: Kampuni za kichina zinapotua, huja na kila kitu—kuanzia mainjinia, mafundi, mpaka vibarua wa kubeba zege, huku vijana wa eneo husika wakiachwa vijiweni wakipiga miayo.
Takwimu zinaonesha kuwa China ndiye 'Tajiri Mkubwa' anayeidai Kyrgyzstan. Zaidi ya asilimia 40 ya deni lote la nje la nchi hiyo linashikiliwa na Beijing. Hii inawapa wananchi hofu kuwa huenda nchi yao "inauzwa" kimyakimya.
Rekodi ya Migogoro na Uchafuzi wa Mazingira Hii si mara ya kwanza kwa "paka na chui" hawa kugombana. Mwaka 2011 na 2019, kulizuka mapigano makali kwenye migodi ya dhahabu. Wananchi walilalamika kuwa kampuni za Kichina zinachafua vyanzo vya maji na kuua mifugo yao kwa sumu, huku zikivuna dhahabu na kuondoka. Hali hii imejenga chuki (Sinophobia) ambayo sasa inasambaa kama moto wa kifuu.
Serikali Yabana Pumzi: "Msimchokoze Mfadhili"
Wakati wananchi wakiwa na hasira, Rais wa Kyrgyzstan, Sadyr Japarov, na serikali yake wako njia panda. Kwanini?
- Ugeni Mzito: Waziri wa Mambo ya Nje wa China, Wang Yi, anatarajiwa kutua nchini humo tarehe 19. Serikali haitaki kumuudhi mgeni huyu mzito anayekuja na 'pochi la fedha'.
- Uchaguzi Mkuu: Nchi inaelekea kwenye uchaguzi mkuu tarehe 30. Serikali inahofia kuwa wapinzani watatumia chuki hii dhidi ya China kama mtaji wa kisiasa (campaign tool) kuangusha serikali.
Rais Japarov ametoa kauli kali akiwataka wananchi kutolikuza jambo hili kisiasa. "Ugomvi wa kawaida usigeuzwe kuwa mgogoro wa kimataifa. Atakayevuka mstari atakamatwa," alionya Rais huyo, akijaribu kuzima moto kabla haujaleta majanga ya kidiplomasia.
Waziri wa Mambo ya Nje, Jeenbek Kulubaev, naye amejaribu kupoza upepo kwa kusema, "Wachina wapo hapa kihalali kwa viza za kazi, wakimaliza wataondoka." Lakini kwa mwananchi wa kawaida anayeona nafasi yake inachukuliwa na mgeni, kauli hizi zinaingia sikio la kulia na kutokea la kushoto.
Tukio hili linatukumbusha sisi Watanzania umuhimu wa mikataba inayozingatia "Local Content" (Ushiriki wa Wazawa). Uwekezaji ni mzuri, lakini lazima uhakikishe mwananchi wa kawaida ananufaika ili kuepusha chuki zinazoweza kuhatarisha amani na uhusiano wa kimataifa.