Tahadhari Mpya ya Kidijitali: Mabasi ya Yutong na Mitambo ya ‘Solar’ ya China Yadaiwa Kuwa na ‘Mianya ya Siri’ ya Kudukuliwa

Wimbi la wasiwasi limetanda barani Ulaya baada ya uvumbuzi mpya kuonyesha kuwa teknolojia za China, ambazo zimetamalaki soko la dunia ikiwemo Tanzania, zinaweza kutumiwa kama silaha ya siri ya kupeleleza au kuhujumu miundombinu. Uchunguzi wa hivi karibuni umebaini kuwa mabasi ya umeme ya kampuni ya Yutong—jina ambalo ni maarufu sana katika barabara za Tanzania—pamoja na vifaa vya umeme wa jua (Solar Inverters) kutoka China, vinaweza kuwa na "milango ya siri" (backdoors) inayoruhusu wadukuzi au serikali ya China kuvidhibiti wakiwa mbali.

Jaribio la "Handaki" liliamsha Ulaya

Kama wahenga wasemavyo, "Fumbo mfumbie mjinga, mwerevu hulig'amua." Nchini Norway, mamlaka ya usafiri wa umma jijini Oslo (Ruter) iliamua kufanya jaribio la kipekee msimu uliopita wa joto ili kujiridhisha na usalama wa mabasi yao. Katika jaribio hilo lililoripotiwa na gazeti la Wall Street Journal (WSJ), waliingiza mabasi ya umeme ya China (Yutong) na ya Uholanzi ndani ya handaki (tunnel) milimani ambapo mawimbi ya kawaida ya intaneti na simu hayawezi kupenya.

Matokeo yalikuwa ya kushtua: Wakati basi la Uholanzi lilipoteza mawasiliano kama ilivyotarajiwa, basi la Yutong liliendelea kuwasiliana na seva zake na hata kuruhusu sasisho la programu (software update) kufanyika. Wataalamu wa TEHAMA walihitimisha kuwa mabasi hayo yana mfumo wa siri unaopitia kwenye 'Sim Card' maalum, unaoweza kumpa mtu aliyeko China uwezo wa kuingilia mfumo wa betri na umeme wa gari. Hii inamaanisha kuwa, kinadharia, mtu huyo anaweza kuzima basi ghafla likiwa katikati ya safari, kusababisha ajali, au kulisimamisha na kusababisha msongamano mkubwa wa makusudi.

Yutong: Mfalme wa Barabara Anayemulikwa

Habari hii imezua kizaazaa kwa sababu Yutong ndiye kiongozi wa soko la mabasi ya umeme barani Ulaya kwa sasa. Takwimu zinaonyesha kuwa mwaka jana pekee, usajili wa mabasi mapya ya Yutong uliongezeka kwa asilimia 99.8, kutoka mabasi 483 hadi 1092. Hii ni kasi ya ajabu.

Kwa mtanzania, jina Yutong si geni. Mabasi haya ndiyo yanayotawala safari za mikoani (Dar-Mwanza, Dar-Arusha, n.k.) na hata miradi ya mabasi ya mwendokasi (BRT) katika baadhi ya nchi za Afrika. Ingawa hofu ya Ulaya inahusu zaidi mabasi ya umeme ambayo yamejaa teknolojia za hali ya juu za kidijitali, suala la usalama wa data linaibua maswali mazito kwa nchi zinazotegemea teknolojia hii kwa asilimia kubwa.

Hatari Kwenye Umeme wa Jua (Solar)

Hofu haijaishia barabarani tu, bali imehamia hadi kwenye paa za nyumba na viwanda. Wabunge zaidi ya 30 wa Umoja wa Ulaya (EU) wameandika barua ya onyo wakidai kuwa vifaa vinavyobadilisha umeme wa jua kuwa umeme wa matumizi (inverters) kutoka China, vinaweza kutumiwa kuvuruga mifumo ya umeme.

Kampuni kubwa ya Huawei, ambayo pia inafanya vizuri sana Tanzania katika nyanja ya mawasiliano, ndiyo inayoongoza soko la 'inverters' huko Ulaya. Wasiwasi ni kwamba, kwa kuwa vifaa hivi vimeunganishwa na intaneti ili kufuatilia uzalishaji wa umeme, wadukuzi wanaweza kuvisoma au kuvizima kwa mbali, jambo linaloweza kusababisha kukatika kwa umeme (Blackout) katika eneo kubwa au kuharibu gridi ya taifa.

Hatua za Haraka Zinazochukuliwa

Mataifa ya Ulaya yameanza kuchukua hatua kali ambazo zinaweza kuwa funzo kwa nchi zinazoendelea:

1. Norway: Wanatengeneza kuta za kidijitali (firewalls) kuzuia data za mabasi kwenda China.
2. Uingereza na Denmark: Zimeanzisha uchunguzi rasmi juu ya magari yote yanayotoka China. Mbunge wa Uingereza, Alicia Kearns, alionya waziwazi: "China inaweza kutumia rimoti kusimamisha mabasi yetu na kupooza uchumi wetu."
3. Lithuania: Imepitisha sheria inayopiga marufuku nchi ambazo ni tishio kwa usalama wa taifa (ikimaanisha China) kuweka mifumo ya kudhibiti mitambo mikubwa ya umeme wa jua.

Nini Maana Yake kwa Tanzania?

Tanzania, ikiwa mshirika mkubwa wa kibiashara wa China, inategemea sana teknolojia hizi. Mabasi mengi ya abiria, mitambo ya mawasiliano, na miradi mikubwa ya nishati inatumia vifaa kutoka China. Ingawa uhusiano wa kidiplomasia wa Tanzania na China ni imara na wa kirafiki, suala la usalama wa mtandao (Cybersecurity) ni la kiufundi zaidi kuliko kisiasa. Ni muhimu kwa mamlaka zetu, kama TCRA na vyombo vya ulinzi, kuwa na mifumo madhubuti ya kukagua na kudhibiti jinsi data zinavyotoka na kuingia kwenye vifaa hivi muhimu, ili kuhakikisha usalama wa taifa hauwekwi rehani bila kujua