Hatua ya Rais wa Marekani, Donald Trump, kuanzisha mfumo wa ushuru wa forodha wa kulipiza kisasi (reciprocal tariffs) dhidi ya mataifa mengine inatikisa misingi ya biashara ya kimataifa. Ingawa tangu kabla ya kuingia madarakani Trump alionyesha nia thabiti ya kutumia ushuru kurekebisha kile alichokiona kama usawa katika biashara, wachambuzi wachache walitarajia angeanzisha ushuru mkubwa unaoweza kufikia hadi asilimia 50 kwa karibu kila nchi.
Kufuatia tangazo hilo, mataifa duniani yameanza kuchukua hatua mbalimbali. Baadhi, kama Vietnam, wamechagua njia ya mazungumzo, wakiahidi kuondoa ushuru kwa bidhaa za Marekani na kununua bidhaa nyingi kama ndege. Kwa upande mwingine, China imeonyesha msimamo mkali, ikitangaza ushuru wake wa kulipiza kisasi na kuonyesha wazi kuwa haina nia ya kulegeza msimamo. Umoja wa Ulaya (EU) nao unaonekana kupendelea mazungumzo, lakini umeonya kuwa uko tayari kuchukua hatua stahiki, ikiwemo ushuru wa kulipiza, iwapo mazungumzo yatashindikana. Kila mmoja anatafakari namna bora ya kukabiliana na Marekani.
EU na China Zasogeleana Licha ya Tofauti Zao
Jambo moja lisilotarajiwa linalotokana na ushuru wa Marekani ni jinsi ambavyo Umoja wa Ulaya na China, ambazo zimekuwa zikivutana kwa sababu mbalimbali, zinavyoonekana kusogeleana karibu. Sababu kuu ni kwamba, ili kukabiliana na Marekani ambayo inaonekana kutojali sheria za kimataifa kwa ajili ya maslahi yake binafsi, pande hizi mbili zinahitaji kusaidiana. Hivi karibuni, kumeripotiwa kuwa EU na China zinajadili uwezekano wa kuondoa ushuru mkubwa uliowekwa na EU mwaka jana kwa magari ya umeme (EVs) kutoka China na badala yake kuweka bei ya chini kabisa inayokubalika (minimum price).
Mnamo Oktoba 2024, EU ilianza kutekeleza ushuru wa hadi asilimia 45.3 kwa magari ya umeme ya China (juu ya ushuru wa kawaida wa 10% kwa magari). Sasa, inaonekana kuna makubaliano ya awali kuhusu kutumia mfumo wa bei ya chini badala ya ushuru. China ilitangaza haraka uwezekano huu, na EU pia imeonyesha kuwa iko tayari kwa mazungumzo iwapo mfumo huo utakuwa na ufanisi sawa na ushuru. Hii ni hatua isiyo ya kawaida kwani kwa kawaida mfumo wa bei ya chini hutumika kwa bidhaa rahisi zisizo na tofauti nyingi, tofauti na magari ambayo hutofautiana sana kwa ubora, sifa, na bei. Makampuni makubwa ya magari, hasa Ujerumani (ambayo theluthi moja ya mauzo yake mwaka jana yalikuwa China), yamekaribisha mabadiliko haya kwani mivutano ya kibiashara huathiri mauzo yao nje.
Wachambuzi wengine wanaona makubaliano haya kuhusu magari ya umeme, ambayo ni ishara ya nguvu ya kiteknolojia ya China, kama dalili kuwa EU na China zinaweza kuunda ushirikiano wa karibu zaidi. Hata hivyo, wengi bado wanaamini kuwa pande hizi mbili hazitafikia hatua ya kushirikiana moja kwa moja dhidi ya Marekani kutokana na migogoro yao ya msingi.
Changamoto Zinazokwamisha Ushirikiano wa Kudumu
Ingawa kuna haja ya ushirikiano katika masuala ya kisiasa na kijiografia, EU na China zinakabiliwa na changamoto kubwa katika uhusiano wao wa kibiashara na kiushindani. Tatizo kubwa ni kwamba zote zina mifumo ya uchumi inayotegemea sana mauzo ya nje.
Katika miaka ya hivi karibuni, kumekuwa na ushindani mkali kati yao, hasa katika sekta za magari ya umeme na teknolojia za kijani ambapo China inapiga hatua kubwa. EU imekuwa ikiishutumu China kwa kuvuruga soko kwa kutoa ruzuku kubwa kwa viwanda vyake muhimu (kama vya magari ya umeme, betri, chuma, na alumini), jambo linalodaiwa kuathiri makampuni ya Ulaya. Ushuru wa EU kwa magari ya umeme wa China ulikuwa sehemu ya mivutano hii. China nayo ilijibu kwa kuanzisha uchunguzi kuhusu uuzaji hasara (anti-dumping) wa nyama ya nguruwe kutoka EU.
Kufuatia ushuru wa Marekani, viwanda vya Ulaya vina hofu kuwa bidhaa za China ambazo hazitaweza kuingia Marekani zitamiminika kwa wingi barani Ulaya. Rais wa Halmashauri Kuu ya EU, Ursula von der Leyen, alionyesha wasiwasi huu, akisema kuwa wanafuatilia kwa karibu mwenendo wa bidhaa za China na kusisitiza kuwa soko la Ulaya haliwezi kufyonza uzalishaji uliopitiliza kutoka duniani kote na haitavumilia uuzaji hasara wowote.
Ingawa ushuru wa Marekani umeonekana kupunguza kwa muda mivutano kati ya EU na China, wachambuzi wengi wana shaka kuwa hali hii itasababisha mabadiliko ya kudumu. Wanaamini kuwa migogoro itaendelea kujirudia maadamu tatizo la msingi la China la kuzalisha bidhaa kupita kiasi halijatatuliwa. Zaidi ya masuala ya kiuchumi, ukosoaji endelevu kutoka Bunge la Ulaya kuhusu haki za binadamu nchini China unazidisha hali ya kutoaminiana.
China Yatumia Mwanya, EU Yagawanyika
Licha ya changamoto hizo, kuna uwezekano mkubwa kuwa China itajaribu kutumia fursa hii iliyoletwa na ushuru wa Marekani kwa nguvu zaidi. Kwa upande wa EU, inaweza kujaribu kucheza karata yake katikati badala ya kuunga mkono upande mmoja (Marekani) moja kwa moja. Inaweza kutumia hali hii kushinikiza China ipunguze uuzaji wa bidhaa zenye matumizi mawili (kiraia na kijeshi) kwenda Urusi katika vita vya Ukraine, na pia kufungua zaidi soko lake la ndani kwa kuondoa vikwazo visivyo vya kodi.
Tatizo kubwa kwa EU ni mgawanyiko ndani yake. Nchi wanachama zina mitazamo tofauti sana kuhusu China. China inalifahamu hili vizuri na inalitumia kwa kuwashawishi wanachama mmoja mmoja ili kudhoofisha msimamo wa pamoja wa EU. Mfano ni ziara ya Waziri Mkuu wa Hispania, Pedro Sánchez, mjini Beijing mwezi huu wa Aprili, ambapo alikutana na Rais Xi Jinping na kusema kuwa ushirikiano na China unahitajika ili kukabiliana na ushuru wa Marekani. Ujerumani pia inaonekana kuwa na msimamo rafiki zaidi kwa China. Nchi nyingi za EU zinahitaji uwekezaji kutoka China; hazina sababu ya kukataa ajira zinazoweza kutengenezwa na makampuni makubwa ya China kama BYD yanayopanga kujenga viwanda barani Ulaya.
Mustakabali wa Uhusiano
Ili kuwe na mabadiliko ya kweli katika uhusiano, Ulaya itahitaji kuona upungufu katika nakisi yake kubwa ya biashara na China, ambayo ilifikia Euro bilioni 291 (kama Shilingi Trilioni 838 za Tanzania) mwaka 2023. Kama vile Marekani ilivyotumia nakisi yake kubwa kama sababu ya kuweka ushuru, EU pia inaweza kuchukua hatua kama hizo.
Kwa muda mfupi, EU na China zinaweza kuonyesha urafiki ili kukabiliana na kile wanachokiona kama ubabe wa Marekani. Hata hivyo, uongozi mkuu wa EU bado unaiona China kama "mshindani wa kimfumo." Kwa upande wa China, ugumu wa kuingia soko la Marekani unafanya soko la Ulaya kuwa muhimu zaidi, lakini inahitaji kuwa makini isije ikazua mivutano mipya kwa kujaribu kupata soko kubwa kwa kushusha bei sana.
Bado haijulikani jinsi mzozo wa ushuru wa Marekani utakavyomalizika baada ya mazungumzo. Lakini kilicho wazi ni kwamba muundo ambapo Marekani iliungana na Ulaya kuidhibiti China umeharibika kwa kiasi kikubwa. Iwapo Ulaya, ambayo imekuwa ikishirikiana na Marekani katika teknolojia muhimu kama 'semiconductors', itaamua kushirikiana zaidi na China, usawa wa nguvu kati ya Marekani na China unaweza kubadilika ghafla na kuipendelea China. Itabidi tusubiri kuona kama Marekani itaendelea na msimamo mkali dhidi ya Ulaya kuhusu ushuru au italegeza na kutafuta mazungumzo. Kwa China, mpasuko huu kati ya Marekani na EU unatoa fursa ya kutafuta njia mpya za kujiimarisha.