Kiongozi mashuhuri wa chama cha ACT-Wazalendo, Mheshimiwa Zitto Kabwe, amezungumzia kwa upana mjadala unaoendelea nchini Tanzania kuhusu mpango wa kununua umeme kutoka nchi jirani ya Ethiopia. Badala ya kuzingatia umbali mrefu ambao umeme huo unaweza kusafirishwa, Zitto amesisitiza kuwa mjadala mkuu unapaswa kuelekezwa kwenye namna biashara ya umeme inavyofanyika kimataifa, hususan biashara ya umeme inayovuka mipaka ya nchi.
Ameeleza kuwa biashara hii ya umeme wa mipakani haifanyiki kwa umeme kusafirishwa moja kwa moja kutoka nchi inayozalisha hadi nchi inayotumia. Bali, umeme unaozalishwa na nchi mbalimbali huingizwa kwenye gridi ya umeme ya pamoja, inayounganisha nchi kadhaa. Katika mfumo huu, nchi ambazo zina ziada ya umeme huziuza kwa nchi ambazo zinakabiliwa na uhaba wa nishati hiyo.
Akitoa mfano halisi wa jinsi Tanzania inavyonunua umeme kutoka Ethiopia, Zitto alisema kuwa pale Tanzania inapokubali kununua, kwa mfano, megawati 100 za umeme kutoka Ethiopia, kiasi hicho cha umeme huingizwa kwanza kwenye gridi ya umeme ya nchi ya Kenya. Baada ya kuingia kwenye gridi ya Kenya, nchi hiyo hutumia miundombinu yake ya kusafirisha umeme huo hadi kufika Tanzania kupitia kituo cha mpakani cha Namanga, kilichopo karibu na jiji la Arusha.
Hii ina maana kuwa umeme hauhitaji kusafirishwa moja kwa moja kutoka Ethiopia hadi Tanzania. Badala yake, Tanzania inapokea kiwango cha umeme ilichoagiza kupitia kituo cha Namanga, ambacho kimeunganishwa na gridi yake ya taifa. Ni sawa na kusema, Tanzania inachota umeme kutoka kwenye bwawa la umeme la kikanda, ambapo Ethiopia imechangia sehemu yake.
Zitto alieleza zaidi kuhusu ufanisi wa usafirishaji wa umeme akitolea mfano hata umeme unaozalishwa ndani ya nchi, kama vile ule unaotarajiwa kutoka kwenye bwawa kubwa la Rufiji (Julius Nyerere Hydropower Station), unasafirishwa umbali mrefu hadi kufikia maeneo mbalimbali ya nchi kama vile Arusha kupitia gridi moja ya taifa. Katika safari hiyo, ni kawaida kuwa kuna upotevu wa umeme unaojulikana kama "transmission loss," ambao unaweza kufikia kati ya asilimia 15 hadi 20.
Kinyume chake, umeme unaopokelewa kutoka kituo cha Namanga haupotezi kiwango kikubwa kwa sababu unaingia moja kwa moja kwenye mfumo wa matumizi baada ya kupitia vituo vya kupunguza nguvu ya umeme kutoka kilovolti 400 (kV) hadi 66kV, kisha 33kV, na hatimaye 11kV kwa matumizi ya kawaida ya majumbani na biashara ndogo ndogo.
Ili kuweka mambo vizuri zaidi na kurahisisha uelewa wa mfumo huu, Zitto alitumia mfano unaoeleweka kwa Watanzania wengi, akifananisha biashara ya umeme na utaratibu wa kutuma na kupokea pesa kwa njia ya simu kupitia huduma kama M-Pesa. Alisema kuwa pale unapomtuma mtu pesa kwa M-Pesa, fedha hazisafirishwi kimwili kutoka kwa wakala mmoja hadi mwingine. Badala yake, unayepokea huchukua fedha taslimu kutoka kwa wakala aliye karibu naye. Hali ni kama hiyo kwa umeme—Tanzania inapokea nishati kutoka kwenye kituo kilicho karibu na matumizi yake, badala ya kusafirisha umeme moja kwa moja kutoka Ethiopia.
Mjadala huu umeibua pia maswali muhimu kuhusu hali ya uzalishaji wa umeme nchini Tanzania. Baadhi ya watu wameanza kujiuliza ikiwa Tanzania ina ziada ya umeme inaozalisha yenyewe, kwa nini isiuzie nchi nyingine kama Ethiopia inavyofanya? Hili limepelekea mjadala mpana zaidi kuhusu mikakati ya serikali katika kuhakikisha kuwa Tanzania inatumia kikamilifu rasilimali zake za nishati, huku ikiendelea kushiriki katika biashara ya umeme wa mipakani ili kujihakikishia upatikanaji wa umeme wa uhakika na kwa gharama nafuu kwa wananchi na uchumi kwa ujumla. Ni muhimu kwa serikali kutoa ufafanuzi zaidi kuhusu masuala haya ili kuondoa mkanganyiko na kujenga uelewa wa pamoja kuhusu sekta muhimu hii ya nishati.