Kwa miaka mingi, tumbaku imekuwa zao lenye sura mbili kwa wakulima wengi barani Afrika, ikiwemo Tanzania. Kwa upande mmoja, ni zao la biashara linaloleta fedha za kigeni; kwa upande mwingine, limebeba gharama kubwa iliyofichika kwa afya, mazingira, na maisha ya wakulima wenyewe. Hadithi kutoka nchi jirani ya Kenya inaonyesha kuwa kuna njia mbadala, na maelfu ya wakulima wameanza kuiona nuru kwa kuachana na zao hilo.
Kilimo cha tumbaku ni mzunguko wa changamoto zisizoisha. Kuanzia ukataji miti kwa ajili ya mashamba na kukaushia majani, hadi matumizi ya kemikali hatari, athari zake kwa mazingira ni kubwa. Kiafya, wakulima na familia zao wako hatarini kupata "Ugonjwa wa Tumbaku ya Kijani" (Green Tobacco Sickness), unaosababishwa na sumu ya nikotini kupenya kwenye ngozi wakati wa kushika majani mabichi.
Mbaya zaidi ni mtego wa kiuchumi na kijamii. Nchini Kenya, ilibainika wakulima wengi walikuwa wakipata mapato duni ya chini ya Dola za Marekani 110 (kama Shilingi 286,000) kwa mwaka. Ili kukidhi mahitaji ya kazi nyingi shambani, familia zililazimika kuwatumikisha watoto wao, na kuwaibia haki yao ya elimu. Dawin Lusakia, aliyelima tumbaku kwa miaka 20, anakiri, "Mara nyingi niliwatumia watoto wangu kisiri kunisaidia kwa sababu singeweza kumudu gharama za wafanyakazi."
Mwaka 2022, Shirika la Afya Duniani (WHO) kwa kushirikiana na serikali ya Kenya na wadau wengine, walizindua mpango wa "Mashamba Bila Tumbaku". Lengo lilikuwa rahisi: kuwaonyesha wakulima kuwa wanaweza kupata kipato kikubwa na maisha bora kwa kulima mazao ya chakula. Tangu kuanzishwa kwake, zaidi ya wakulima 9,000 wamebadili mkondo.
Mafanikio ya mpango huu yanatokana na mkakati wa vitendo. Wahudumu wa afya ya jamii walipata mafunzo ya kuwaelimisha wakulima kuhusu hasara za tumbaku na faida za mazao mbadala kama maharage yenye madini ya chuma. Wakulima walipatiwa mbegu bora na kuunganishwa na masoko ya uhakika kama shule, hospitali na magereza.
Matokeo yake yamekuwa ya kushangaza. Wakulima sasa wanaripoti kupata mapato mara mbili au tatu zaidi ya yale waliyopata kutoka kwa tumbaku. Mazao haya hukomaa haraka na yanawapa uhakika wa chakula kwa familia zao. "Sasa ninapata zaidi ya nilivyowahi kupata kwa tumbaku. Kazi imepungua, na watoto wangu hawalazimiki tena kwenda shambani," anasema Lusakia kwa furaha.
Gerald Eroto, mkulima mwingine kutoka Kaunti ya Busia, anasimulia jinsi alivyobadili shamba lake la tumbaku na kuanza kulima maharage aina ya "nyota". Leo, anasema mapato ya maharage hayo yanamwezesha kulipa ada za watoto wake, ikiwemo kumpeleka mwanawe Chuo Kikuu.
Wakati Kenya inaonyesha njia, hadithi hizi zinatoa funzo muhimu kwa mataifa mengine yanayotegemea zao hili, ikiwemo Tanzania. Mafanikio ya wakulima hawa yanathibitisha kuwa kuachana na tumbaku sio tu ukombozi wa kiafya na kimazingira, bali pia ni hatua muhimu kuelekea ustawi wa kiuchumi kwa familia za wakulima.