Zaidi ya theluthi moja ya wanawake wanaofanya kazi duniani kote wanategemea sekta ya kilimo kwa ajira na riziki. Wanawake hawa wanashiriki katika kila hatua ya mchakato wa kilimo, kuanzia shambani hadi sokoni, wakihusika na uzalishaji, uhifadhi, usafirishaji, usindikaji, na usambazaji wa mazao mbalimbali. Hata hivyo, licha ya mchango wao mkubwa, ripoti ya Shirika la Chakula na Kilimo Duniani (FAO) inaonyesha kuwa wanawake wakulima wengi wanakabiliwa na ukosefu wa usawa wa kijinsia, hasa linapokuja suala la upatikanaji wa rasilimali muhimu kama ardhi, mikopo, pembejeo bora za kilimo, na mafunzo ya kilimo. Ukosefu huu wa usawa unawafanya wanawake wakulima kuwa na tija ndogo ikilinganishwa na wenzao wa kiume.
Tatizo hili la ukosefu wa usawa wa kijinsia katika kilimo si geni katika nchi nyingi duniani, na Tanzania ikiwa ni mojawapo. Hapa nchini, umiliki wa ardhi kwa wanawake bado ni changamoto kubwa, licha ya umuhimu wake katika kuhakikisha uzalishaji wa chakula na kuboresha maisha ya wanawake. Katika baadhi ya jamii za kitanzania, mila na desturi bado zinawabana wanawake kurithi ardhi, jambo ambalo linawazuia kiuchumi na kimaendeleo.
Katika kuadhimisha Siku ya Wanawake Duniani, ambayo kilele chake ni Machi 8 kila mwaka, wanawake wakulima katika visiwa vya Zanzibar wamekuwa wakielezea changamoto kubwa wanazokumbana nazo, hasa kuhusiana na umiliki wa ardhi. Salma Shija Masanja, mwenye umri wa miaka 47 na mkulima kutoka Kijiji cha Bungi, Kusini Unguja, ni mmoja wa wanawake hawa. Anasema kuwa hana ardhi yake mwenyewe na anategemea ardhi anayoazimiwa na watu wengine. Hali hii inamlazimu kulima mazao ya muda mfupi pekee, kwani wamiliki wa ardhi wanamwekea masharti ya kutolima mazao ya muda mrefu ili ardhi hiyo ibaki tayari kwa matumizi yao ya baadaye.
Salma, ambaye ni mama wa watoto wanne, anaongeza kuwa mabadiliko ya tabianchi na ukosefu wa maji ni changamoto nyingine kubwa inayoathiri uzalishaji wao wa mazao. “Tunajitahidi sana kujikwamua kiuchumi kupitia kilimo, lakini hali ya hewa haitusaidii. Bila maji ya kutosha, mimea haiwezi kustawi na tunapata hasara kubwa,” anasema kwa masikitiko.
Sekta ya kilimo ina umuhimu mkubwa katika uchumi wa Zanzibar, ikiwa inaajiri takribani asilimia 35 ya wananchi na zaidi ya asilimia 70 ya wakazi wanategemea kilimo kama chanzo kikuu cha mapato na maisha. Kutokana na changamoto hizi, wanawake wakulima Zanzibar wameanza kutafuta mbinu mbadala za kuongeza kipato na kukabiliana na uhaba wa ardhi. Moja ya mbinu hizo ni kilimo mseto, ambacho kinahusisha kulima mazao mbalimbali katika eneo moja.
Sabra Abdi, mwenye umri wa miaka 37 na mkulima mwenzake kutoka Kijiji cha Bungi, anaeleza kuwa ili kilimo mseto kiweze kufanikiwa, ni muhimu kupata elimu na pembejeo bora za kilimo kama vile mbolea na vifaa vya kisasa. Baada ya kupata mafunzo mbalimbali, wanawake hawa wameunda vikundi vya ushirika na kuanza kuotesha miti ya matunda na viungo. Hadi sasa, wamefanikiwa kupanda miti 10,000 ya mdalasini, michungwa 1,160, miembe 910, na mafenesi 390.
Sabra anafafanua kuwa, licha ya kukosa umiliki wa ardhi wa uhakika, wanaendelea kulima kwa bidii kwa lengo la kujikimu na kupambana na umaskini. Pia wana matarajio ya kugawa miche ya miti hii kwa wakulima wengine katika jamii yao ili kusaidia kuhifadhi mazingira na kuongeza kipato kwa wengine pia.
Kilimo hiki mseto kimewanufaisha wanawake wengi, hasa baada ya kupata mafunzo kupitia mradi wa Zanzibar Women Leadership in Adaptation (Zan Adapt). Kupitia mradi huu, wamefundishwa mbinu bora za utunzaji wa mashamba, upandaji miti kwa mpangilio maalum, na usimamizi endelevu wa mazao. Mafunzo haya yamewawezesha kuboresha uzalishaji na kukabiliana na changamoto za kilimo.
Mkurugenzi wa Chama cha Waandishi wa Habari Wanawake Tanzania (TAMWA) – Zanzibar, Dk. Mzuri Issa, anasema kuwa wakati umefika wa kuachana na dhana potofu ya kuwaachia wanaume pekee jukumu la kumiliki ardhi. Anaeleza kuwa thamani ya ardhi imeongezeka sana na wanawake wanapaswa kuitumia kama nyenzo muhimu ya kujijenga kiuchumi na kupambana na umaskini.
TAMWA, kwa kushirikiana na wadau mbalimbali, imekuwa ikiendesha miradi ya kuhamasisha wanawake kumiliki ardhi kwa ajili ya shughuli za kilimo, biashara, na maendeleo mengine ya kiuchumi. Dk. Mzuri anawahimiza wanawake wa vijijini kutumia fursa zinazojitokeza ili kuhakikisha wanakuwa na ushawishi mkubwa katika sekta ya kilimo na kuondokana na utegemezi wa kifedha.
Kwa mujibu wa Shabani Peter, Afisa wa Teknolojia ya Uzalishaji wa mradi wa Zan Adapt, lengo lao ni kuwafikia wakulima 4,000, ambapo asilimia 80 ya walengwa ni wanawake. Mradi huu unawapa mafunzo ya kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi kwa kutumia mbinu za kilimo endelevu.
“Wanawake ndio waathirika wakubwa wa mabadiliko ya tabianchi. Tukiwapa elimu sahihi na kuwasaidia kuwa na vipato endelevu, tutakuwa tumekuza uchumi wa Zanzibar na kulinda mazingira kwa wakati mmoja,” anasema Peter.
Moja ya mbinu muhimu zinazofundishwa ni kilimo mseto, ambacho si tu kwamba kinaongeza uzalishaji wa mazao mbalimbali, bali pia kinasaidia kupunguza madhara ya mabadiliko ya tabianchi kwa kuhifadhi unyevu wa udongo na kupunguza matumizi ya kemikali hatarishi zinazoharibu mazingira.
Waziri wa Kilimo, Umwagiliaji, Maliasili, na Mifugo Zanzibar, Shamata Shaame Khamis, anasema kuwa serikali inaendelea kujitahidi kujenga mazingira bora kwa wakulima ili waweze kupata elimu na teknolojia za kisasa za kilimo, ikiwa ni pamoja na kuhamasisha umiliki wa ardhi kwa wanawake.
Faida za kilimo mseto ni nyingi, ikiwa ni pamoja na kuzuia mmomonyoko wa udongo, kuimarisha rutuba ya ardhi, na kusaidia kupunguza utoaji wa gesi chafuzi zinazochangia mabadiliko ya tabianchi.
Katiba ya Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar ya mwaka 1984 inatamka wazi kuwa wanawake wanayo haki sawa na wanaume katika kumiliki ardhi kwa matumizi mbalimbali, ikiwemo kilimo. Hata hivyo, utekelezaji wa haki hii bado unakabiliwa na changamoto mbalimbali, na juhudi zaidi zinahitajika ili kuhakikisha wanawake wanapata fursa sawa katika sekta ya kilimo na kumiliki rasilimali muhimu kama ardhi.
Kwa ujumla, wanawake wakulima Zanzibar wanaonyesha ujasiri na ubunifu mkubwa katika kukabiliana na changamoto za umiliki wa ardhi na athari za mabadiliko ya tabianchi. Kupitia mbinu kama kilimo mseto na ushirikiano, wanaendelea kujitahidi kuhakikisha kilimo kinabaki kuwa chanzo cha uhakika cha kipato na maendeleo endelevu kwao na kwa jamii zao.