Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) ametoa ripoti yake kuu kwa mwaka wa fedha 2023/2024, ikionesha hali ya kutia wasiwasi kuhusu uendeshaji wa mashirika 15 ya umma nchini Tanzania. Ripoti hiyo imebainisha kuwa mashirika haya yanategemea mikopo kwa zaidi ya asilimia 100 ya mtaji wao, hali inayoashiria kuwa hayawezi kujiendesha kwa uhuru bila kukopa fedha, na hivyo kujiweka katika hatari kubwa ya kifedha.
Ripoti ya CAG imefichua kuwa baadhi ya mashirika yamefikia viwango vya juu mno vya utegemezi wa mikopo. Kampuni ya Ushauri Elekezi wa Mazingira ya Chuo Kikuu Ardhi inaongoza kwa kuwa na uwiano wa mikopo kwa mtaji wa asilimia 1137. Hii inamaanisha kuwa kwa kila shilingi moja ya mtaji iliyonayo, kampuni hii inategemea zaidi ya shilingi kumi na moja kutoka kwenye mikopo.
Mashirika mengine yaliyo katika hali mbaya ni pamoja na Soko la Bidhaa Tanzania (asilimia 379), Kituo cha Uwekezaji Tanzania (TIC) (asilimia 266), na Mamlaka ya Bandari Tanzania (TPA) (asilimia 248). Viwango hivi vinaonesha utegemezi mkubwa wa mashirika haya kwa fedha za mkopo ili kuweza kuendesha shughuli zao.
Ripoti hiyo imeonya kuwa uwiano huu mkubwa wa mikopo kwa mtaji ni ishara hatari kwa ustawi wa kifedha wa mashirika haya, hasa katika kipindi ambacho uchumi unaweza kukumbana na misukosuko au soko likashuka ghafla. CAG ameonya kuwa mashirika haya yanaweza kushindwa kutimiza majukumu yake muhimu ikiwa masharti ya mikopo yatabadilika au mapato yao yakipungua kwa ghafla.
Zaidi ya hayo, ripoti imebaini kuwa baadhi ya mashirika yanazidiwa na gharama kubwa za mikopo, hasa kutokana na kuchelewa kulipa riba na deni lenyewe. Mashirika yaliyoathirika zaidi ni pamoja na Kiwanda cha Dawa cha Keko, Kampuni ya Gesi Tanzania (TGC), na Kampuni ya STAMIGOLD, ambayo yote yana uwiano hasi, ikionesha kuwa matumizi yao ya mikopo yamezidi kiasi cha mtaji waliyonayo. Hali hii inaweza kupelekea mashirika haya kuzidiwa na madeni na kushindwa kujiendesha kwa faida.
Kutokana na hali hii, CAG ametoa mapendekezo muhimu kwa mashirika husika. Amewataka kuimarisha usimamizi wa fedha zao, kufanya tathmini upya ya muundo wa mtaji wao, na kuchukua hatua za kupunguza utegemezi wao kwa mikopo. Pia, ameiomba Serikali kufanya tathmini ya kina kuhusu uhitaji wa kuendelea kuwa na mashirika haya na kuangalia uwezekano wa kuyaunganisha, kuwabinafsisha baadhi yao, au hata kuyafuta kabisa ili kupunguza mzigo wa kifedha kwa taifa.
"Ni lazima Serikali ifanye tathmini ya uwepo wa haya mashirika na kuangalia kama bado yana umuhimu wa kuendelea kuwepo au la," alisisitiza CAG katika hitimisho la ripoti yake. Mapendekezo haya yanatoa wito kwa hatua za haraka ili kuepusha mashirika haya kuanguka kifedha na kuathiri uchumi wa nchi kwa ujumla.