Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) ameibua wasiwasi mkubwa kuhusu hali ya kifedha katika mashirika ya umma nchini. Ripoti yake ya hivi karibuni inaonyesha kuwa mashirika 106 yanadai kiasi kikubwa cha fedha kinachofikia shilingi trilioni 3.58 kutoka kwa wateja mbalimbali waliopewa huduma. Madai haya ni ya muda mrefu na yanaathiri utendaji kazi wa mashirika hayo.
Ripoti Kuu ya Mwaka ya Ukaguzi wa Mashirika ya Umma kwa mwaka wa fedha 2023/2024 imebainisha kuwa kiasi hiki cha madeni kimeongezeka kwa kasi kutoka trilioni 2.92 iliyokuwa imeripotiwa mwaka uliopita. Ongezeko hili kubwa linadhoofisha sana uwezo wa mashirika haya muhimu kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi, kwani fedha ambazo zingetumika kuboresha huduma na kuendeleza miradi mingine zimekwama kwa wadaiwa.
CAG ametaja baadhi ya mashirika yanayokabiliwa na changamoto kubwa ya madeni. Bohari ya Dawa (MSD) inadaiwa shilingi bilioni 267.79. Mfuko wa Taifa wa Bima ya Afya (NHIF) unadaiwa shilingi bilioni 180. Bodi ya Mikopo ya Elimu ya Juu (HESLB) inaongoza kwa deni kubwa linalofikia shilingi bilioni 931.14. Aidha, Shirika la Nyumba la Taifa (NHC) linakabiliwa na tatizo la wadaiwa waliokimbia na kuacha madeni ya zaidi ya shilingi bilioni 19 bila kulipa.
Ripoti hiyo pia imegundua kuwa baadhi ya taasisi za umma, kama vile Hospitali ya Taifa Muhimbili (MNH), zimekuwa zikiendelea kutoa huduma kwa taasisi ambazo hazilipi madeni yao. Kitendo hiki kinakwenda kinyume na sera za taasisi hizo na kinaathiri uwezo wao wa kutoa huduma bora za afya kwa wananchi wote. Vilevile, kuna madeni ambayo hayawezi kukusanywa tena (madeni yasiyo hai) yenye thamani ya shilingi bilioni 35.21 katika mashirika mbalimbali. Sababu kuu zilizotajwa kuchangia tatizo hili ni usimamizi mbovu wa ankara, kumbukumbu duni za wateja, na ufuatiliaji hafifu wa madeni.
Kutokana na hali hii, CAG ametoa mapendekezo mbalimbali kwa mashirika husika. Ameshauri kuboreshwa kwa mifumo ya udhibiti wa ndani ili kuhakikisha ankara zinatolewa kwa wakati na kufuatiliwa kwa ukaribu. Pia, amesisitiza umuhimu wa kufanya maridhiano ya mara kwa mara ya hesabu ili kubaini na kusahihisha tofauti zinazoweza kujitokeza. Zaidi ya hayo, CAG amependekeza kuchukuliwa kwa hatua za kisheria dhidi ya wadaiwa sugu ambao wamekaidi kulipa madeni yao kwa muda mrefu.
CAG amesisitiza kuwa utekelezaji wa mapendekezo haya ni muhimu sana kwa ustawi na uendelevu wa mashirika ya umma. Kuboresha mtiririko wa fedha kutayawezesha mashirika kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi zaidi na kutoa huduma bora kwa wananchi. Kukabiliana na tatizo la madeni ni hatua muhimu katika kuhakikisha kuwa rasilimali za umma zinatumika kwa manufaa ya taifa.