Baada ya tetesi nyingi na mijadala mikali iliyokuwa ikiendelea katika majukwaa mbalimbali, ikiwemo Bungeni na kwenye mitandao ya kijamii, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Samia Suluhu Hassan, hatimaye amevunja ukimya kuhusu hali ya Deni la Serikali, akitoa maelezo ya kina na ya wazi kwa Watanzania.
Akihitimisha shughuli za Bunge la 12 jijini Dodoma mnamo Juni 27, 2025, Rais Samia alibainisha kuwa kufikia Mei 2025, Deni la Taifa lilikuwa limefikia Shilingi Trilioni 107.7. Kiasi hicho kinaundwa na Deni la Nje la Shilingi Trilioni 72.9 na Deni la Ndani la Shilingi Trilioni 34.8. Alisisitiza kuwa ongezeko hili si matokeo ya matumizi mabaya au ya anasa, bali ni sehemu ya mikakati ya maendeleo na utekelezaji wa mikataba ya mikopo iliyosainiwa na awamu zilizopita za uongozi.
"Wananchi ni muhimu wakafahamu kwamba mikopo mingi tunayoipokea sasa ilitiwa saini katika vipindi tofauti vya serikali zilizopita," alifafanua Rais Samia, akiongeza kuwa Awamu yake ya Sita imepokea takriban Shilingi Trilioni 11.3 kutoka kwenye mikopo ambayo tayari ilikuwa imeidhinishwa zamani. Alifafanua kuwa mkopo haukuwi deni hadi pale fedha, huduma au vifaa vinapopokelewa, akimaanisha kuwa sio kila mkataba wa mkopo unamaanisha mzigo mpya wa deni.
Mizizi ya Ongezeko: Dola na Ulimwengu
Mkuu wa Nchi alielezea kwa uwazi mambo mawili makuu yaliyosababisha deni kuonekana kuongezeka hasa linapotajwa kwa Shilingi ya Tanzania:
- Kuimarika kwa Dola ya Marekani: Rais alionyesha jinsi kuimarika kwa Dola ya Marekani kunavyoongeza kiasi cha deni la nje linapobadilishwa kwa shilingi. Alitaja kuwa kati ya Machi 2021 hadi Machi 2025, thamani ya Dola dhidi ya Shilingi iliongezeka kutoka Sh. 2,298.5 hadi Sh. 2,650. Mabadiliko haya pekee yaliongeza deni kwa zaidi ya Shilingi Trilioni 9.3 linapobadilishwa kwa fedha za Kitanzania. Alisisitiza kuwa kudhoofika kwa Shilingi sio dalili ya udhaifu wa uchumi wa ndani, bali ni athari ya mitikisiko ya kiuchumi duniani.
- Kuiva kwa Mikopo ya Muda Mrefu: Malipo ya deni yameongezeka kutoka Sh. Trilioni 8.2 (2020/21) hadi makadirio ya Sh. Trilioni 14.2 (2025/26) kutokana na kuiva kwa mikopo ya muda mrefu iliyochukuliwa zamani kwa ajili ya miradi mikubwa.
Uwazi, Uwajibikaji na Hekima ya Kulipa Madeni ya Ndani
Akijibu wakosoaji, Rais Samia alibainisha kuwa hata ongezeko la deni la ndani limetokana na uamuzi wa kimkakati wa kulipa madeni ya zamani. Serikali imelipa au kutambua madeni ya mifuko ya hifadhi ya jamii kama PSSSF na NSSF yenye thamani ya Shilingi Trilioni 2.67, ikiwemo deni la ujenzi wa Ukumbi wa Bunge. "Hatua hii inalenga kunusuru mifuko ya hifadhi ya jamii na kuhakikisha wastaafu wetu wanapata mafao yao kwa wakati," alisema.
Katika kuthibitisha kuwa deni bado linasimamiwa kwa umakini, Serikali itaendelea kulipa madeni yaliyosalia, likiwemo lile la Sh. Bilioni 180 la Mfuko wa Taifa wa Bima ya Afya (NHIF) lililotumika kujenga Hospitali ya Benjamin Mkapa (BMH).
Mtazamo wa Kitaalam: Utouh Atoa Nuru
Kama njia ya kuongeza uwazi, makala hii imezungumza na Bw. Ludovick Utouh, aliyekuwa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) na sasa Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya WAJIBU.
Utouh anafafanua kuwa Deni la Taifa linatokea pale matumizi yanapozidi mapato yaliyopangwa, na nchi hulazimika kukopa ili kugharamia miradi ya kimkakati kama nishati, afya, na miundombinu, ambapo mapato ya ndani hayatoshi. Anathibitisha kuwa Serikali zote duniani hukopa.
Akirejea takwimu za Benki Kuu (BoT) na Benki ya Dunia (WB), Utouh anathibitisha kuwa Deni la Taifa la Tanzania bado linahimilika. Uwiano wa deni kwa Pato la Taifa (GDP) ni asilimia 35.6, ambao upo chini sana ya ukomo wa kimataifa wa asilimia 55. Hii inamaanisha Tanzania bado ina nafasi ya kukopa kwa uangalifu kwa ajili ya maendeleo bila kuhatarisha uchumi.
Utouh anasisitiza kauli ya Katiba, Ibara ya 8(1)(a), inayosema wananchi ndio msingi wa mamlaka yote. Kwa msingi huo, wananchi wana wajibu wa kufuatilia na kudai uwazi. Alisifu Serikali ya Rais Samia kwa uwazi iliyouonesha katika matumizi ya mkopo wa UVIKO-19 wa Sh. Trilioni 1.3, akisema huu ni mfano bora wa uwajibikaji.
Rais Samia alihitimisha kwa kuwahakikishia Watanzania kuwa nidhamu ya matumizi ya fedha za umma ni nguzo kuu ya serikali yake. Mikopo inachukuliwa si kwa anasa bali kwa maendeleo yanayolenga kujenga uchumi imara utakaowanufaisha Watanzania wote, leo na vizazi vijavyo.