Kwa zaidi ya miongo miwili, Bodi ya Mikopo ya Wanafunzi wa Elimu ya Juu (HESLB) imekuwa kama daraja kuu linalounganisha ndoto za maelfu ya vijana wa Kitanzania na fursa ya kupata elimu ya juu. Tangu kuanzishwa kwake rasmi kisheria mwaka 2004, ikiwa ni mwendelezo wa mfumo ulioanza tangu 1994, taasisi hii imekuwa mhimili usioweza kusahaulika katika maendeleo ya rasilimali watu nchini.
Hata hivyo, miaka michache iliyopita, daraja hili lilianza kuonyesha nyufa kubwa. Kilio cha wanufaika wa mikopo kilisikika kote nchini, na Bodi yenyewe ilijikuta katika mzozo mzito wa kimfumo na kifedha. Ilikuwa ni kipindi ambacho HESLB, iliyoundwa kusaidia watoto wa familia zenye kipato cha chini, ilianza kuonekana kama mtego wa madeni usiokwepeka.
Kengele ya hatari ililia rasmi Machi 2021, kupitia ripoti maalum ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG), Charles Kichere, iliyowasilishwa kwa Rais Samia Suluhu Hassan. Ripoti hiyo ilifichua ukweli mchungu. Kwanza, Bodi ilikuwa tegemezi kwa serikali kwa karibu asilimia 66 ya bajeti yake. Pili, ukusanyaji wa madeni ulikuwa wa kusuasua vibaya; kati ya Shilingi trilioni 2.4 zilizopaswa kukusanywa ndani ya miaka mitano (2012/13–2016/17), ni Shilingi bilioni 221 pekee zilizopatikana.
Matokeo yake? Idadi ya wadaiwa sugu ililipuka kwa kasi ya kutisha, ikiongezeka kwa zaidi ya watu 128,000 ndani ya mwaka mmoja tu (kutoka 163,394 hadi 291,672). CAG alionya waziwazi kuwa hali hii ilitishia uhai wa Mfuko na kuweka rehani mustakabali wa wanafunzi wapya.
Mbaya zaidi, ukaguzi mwingine wa CAG katika Mamlaka za Serikali za Mitaa ulifichua jambo lililoitwa "uonevu wa makato". Iligundulika watumishi wa umma 3,038 katika mamlaka 35 walikuwa wakikatwa mishahara yao kinyume cha sheria ili kulipa madeni, ikiwemo ya HESLB. Sheria inataka mtumishi asipokee chini ya theluthi moja (1/3) ya mshahara wake, lakini wengi walikuwa wakipokea kidogo zaidi, na wengine (kama ilivyobainika Arusha, Kiteto, Rombo, na Temeke) hawakupokea chochote.
CAG Kichere alieleza wasiwasi wake kuhusu ustawi wa watumishi hawa, akisema hali hiyo inawaweka katika mazingira magumu ya maisha na kuwalazimu kufanya shughuli zingine wakati wa kazi ili kujikimu.
Wakati CAG akifichua hayo kiuhasibu, Bungeni nako mambo yalikuwa moto. Aliyekuwa Spika wa Bunge, Job Ndugai, alikosoa vikali utendaji wa HESLB. Alishambulia tozo ya asilimia sita (6%) ya kutunza thamani ya mkopo, akisema haiwezekani kumkopesha mtoto wa masikini halafu ukamtoza riba. "Hii si msaada bali biashara," alisema Ndugai.
Mbunge wa Viti Maalum, Esther Matiko, aliyewahi kuwa Mhadhiri wa Hisabati UDSM, aliita sheria ya HESLB kuwa "kandamizi". Alishangazwa na makato ya asilimia 15 ya mshahara, pamoja na adhabu (penati) ya asilimia 10 kwa kuchelewa kuanza kulipa. Alisema mkopo unapaswa kumsaidia mnufaika, si kumzidishia mateso na umaskini.
Kilio hiki cha pande zote, kutoka kwa wananchi, Bunge, na CAG, kilimfikia Rais Samia Suluhu Hassan. Katika hotuba yake muhimu ya Siku ya Wafanyakazi Duniani (Mei Mosi) mwaka 2021, Rais alitangaza uamuzi uliosubiriwa kwa hamu: alifuta rasmi ile tozo ya asilimia sita (6%) iliyokuwa mzigo mkubwa. Siku chache baadaye, Waziri wa Elimu, Prof. Joyce Ndalichako, alitekeleza maagizo hayo na kuongeza kwa kufuta pia ile adhabu ya asilimia 10 kwa waliochelewa.
Uamuzi huo ulikuwa na msingi. Takwimu za HESLB zenyewe za mwaka 2019 zilikiri kuwa tozo hiyo ya 6% ilikwamisha urejeshaji. Hadi wakati huo, ni wahitimu 11,214 tu (sawa na 2.3%) kati ya 479,779 waliokuwa wamemaliza kulipa mikopo yao. Cha kutisha zaidi, wahitimu 145,600 walikuwa hawajaanza kabisa kulipa deni la Sh. bilioni 432.5, wengi wao wakiwa wamehitimu kwa zaidi ya miaka 10. Hii ilionyesha picha halisi ya changamoto ya ajira nchini.
Lakini je, suluhu ya kudumu ni ipi? Aliyekuwa CAG kwa miaka minane, Ludovick Utouh, anatoa wazo la msingi. Anashauri kuwe na mjadala mpana wa kitaifa. Anasema mfumo wote ulijengwa katika dhana ya "kumsomesha mtu, apate ajira, na atumie mshahara kulipa deni." Swali linabaki: Inakuwaje pale ambapo mhitimu hasomi, lakini hapati ajira?
Utouh anashauri kuwepo na mfumo unaomtambua mnufaika ambaye hana ajira kwa kipindi fulani, badala ya kumwingiza moja kwa moja kwenye kundi la wadaiwa sugu na kumwongezea madeni wakati hana chanzo cha kipato.