Uchumi wa Marekani unakabiliwa na hali ya sintofahamu kubwa baada ya deni la taifa hilo kupanda kwa kasi ya kutisha na kuvunja rekodi mpya ya kihistoria. Takwimu zilizotolewa na Wizara ya Hazina ya nchi hiyo mnamo Oktoba 21, zimeonyesha kuwa deni la taifa sasa limefikia kiwango kisichokuwa cha kawaida cha Dola za Marekani trilioni 38.
Kiasi hiki kikubwa cha fedha ni sawa na takriban Shilingi za Kitanzania Trilioni 98,800 (kwa makadirio ya Dola 1 = TZS 2,600).
Jambo linalowashtua zaidi wachambuzi wa masuala ya fedha si tu kufikiwa kwa namba hii, bali ni kasi ya ajabu ya ongezeko hilo. Takwimu zinaonyesha kuwa deni hili limepanda kwa Dola trilioni moja (TZS trilioni 2,600) ndani ya kipindi cha miezi miwili tu iliyopita, kwani iliripotiwa kufikisha Dola trilioni 37 mwezi Agosti mwaka huu.
Shirika la habari la Associated Press (AP) limechambua na kusema kuwa kasi hii ya sasa ya ongezeko la deni ndiyo ya haraka zaidi kuwahi kushuhudiwa tangu kumalizika kwa janga la UVIKO-19.
Mwenendo wa deni hili unaonyesha picha ya kutisha ya matumizi ya serikali ya Marekani:
- Januari 2024: Deni lilikuwa Dola trilioni 34.
- Julai 2024: (Miezi 6 baadaye) Lilifikia Dola trilioni 35.
- Novemba 2024: (Miezi 4 baadaye) Lilifikia Dola trilioni 36.
- Agosti 2025: Lilifikia Dola trilioni 37.
- Oktoba 2025: (Miezi 2 baadaye) Limefikia Dola trilioni 38.
Katika mchanganuo wa kutisha zaidi uliofanywa na Kamati ya Pamoja ya Uchumi ya Bunge la Marekani (JEC), imebainika kuwa katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita, deni la Marekani limekuwa likiongezeka kwa wastani wa Dola 71,253.90 kila sekunde moja. Hii ni sawa na takriban Shilingi za Kitanzania milioni 185.2 zikiongezeka kwenye deni hilo kila sekunde.
Sababu kuu za mlima huu wa madeni zinatajwa kuwa ni pamoja na serikali ya Marekani kujiendesha kwa kutumia bajeti yenye nakisi (matumizi kuwa makubwa kuliko mapato) kwa kila mwaka tangu 2001. Nakisi hiyo iliongezeka zaidi kuanzia mwaka 2016. Janga la UVIKO-19 lilizidisha hali, kwani serikali ililazimika kutumia mabilioni ya dola kutoa vifurushi vya msaada (stimulus packages) kunusuru uchumi.
Zaidi ya hayo, matumizi makubwa kwenye huduma za hifadhi ya jamii (Social Security) na program za afya (Healthcare), pamoja na ongezeko kubwa la gharama za kulipa riba ya madeni yaliyokopwa awali, vinatajwa kuchangia mporomoko huu wa kifedha.
Hali ya sasa ya kisiasa pia imechangia. Mkwamo wa hivi karibuni uliosababisha kufungwa kwa muda kwa baadhi ya shughuli za serikali (government shutdown) unaelezwa kuwa umeongeza tatizo. Michael Peterson, Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya Peter G. Peterson, alisema, "Kufikia Dola trilioni 38 wakati wa 'shutdown' ni ishara ya kutia wasiwasi mkubwa, inayoonyesha kuwa Bunge linashindwa kutimiza wajibu wake wa msingi wa kusimamia fedha za umma."
Ongezeko hili la deni si tu namba kwenye karatasi. Wachumi wanaonya kuwa lina athari za moja kwa moja kwa mwananchi wa kawaida. Profesa Kent Smetters kutoka Chuo Kikuu cha Pennsylvania (Wharton School) aliliambia shirika la AP kwamba, "Kuongezeka kwa deni la taifa mwishowe husababisha mfumuko wa bei wa juu (higher inflation) na hupunguza nguvu ya ununuzi (purchasing power) ya Wamarekani." Hii ina maana kuwa gharama za bidhaa na huduma muhimu zinaendelea kupanda, na kufanya maisha kuwa magumu zaidi.