Afrika ni bara lenye utajiri mkubwa wa maarifa ya asili yaliyofichika, yanayojumuisha dawa za asili, mbinu za kilimo, uelewa wa bioanuai, na teknolojia endelevu. Maarifa haya yamekuwa nguzo ya maisha kwa jamii nyingi kwa karne nyingi. Hata hivyo, kuna upinzani mkubwa: licha ya asilimia 80 ya Waafrika kutegemea dawa za asili, Afrika huchangia chini ya asilimia 1 ya hataza zote za dunia, kulingana na Shirika la Haki Miliki Duniani (WIPO). Hii inaonyesha jinsi bara hili linavyopoteza faida na thamani kubwa ya kiuchumi na kisheria kutokana na maarifa yake.
Tatizo la "biopiracy," au wizi wa kibiolojia, ni la kweli na lina gharama kubwa. Mfano wa kutisha ni ule wa jamii ya San kutoka eneo la Kalahari Kusini mwa Afrika. Maarifa yao kuhusu mmea wa Hoodia, unaopunguza hamu ya kula, yaliibiwa na kubadilishwa kuwa bidhaa ya kibiashara na makampuni ya kimataifa bila ya jamii hiyo kunufaika. Malipo ya fidia yalifanyika baada ya shinikizo kubwa la kimataifa, miaka mingi baada ya faida kubwa kuvunwa.
Ulinzi uliochelewa pia unathibitisha tatizo hili. Chai ya Rooibos kutoka Afrika Kusini iliyotumika duniani kwa miongo mingi, ilipata ulinzi rasmi kutoka Umoja wa Ulaya mwaka 2021 pekee. Kabla ya hapo, jina na faida zake ziliibiwa nje ya nchi, na wakulima wa ndani walipata hasara. Hata vita vya kahawa vya Ethiopia dhidi ya kampuni ya Starbucks kuhusu haki za alama za biashara za kahawa zao za Sidamo na Yirgacheffe, ingawa Ethiopia ilishinda, mabilioni ya thamani ya chapa yalikuwa tayari yamepotea.
Somo kutoka Asia: Jinsi Teknolojia na Sheria zinavyoweza Kusaidia
Nchi za Asia, kama India na China, zimetuonyesha njia. India imetengeneza "Maktaba ya Dijitali ya Maarifa ya Jadi" (TKDL), yenye zaidi ya kanuni 400,000 za tiba za asili za Kihindi. Maktaba hii inashirikiana na ofisi za hataza duniani na imezuia zaidi ya maombi 200 ya hataza zisizo halali, na hivyo kuokoa mabilioni. Leo hii, India inauza dawa za mitishamba zenye thamani ya zaidi ya dola bilioni 1.5 (zaidi ya Shilingi Trilioni 3.75 za Tanzania) kila mwaka.
Kwa upande wa China, Dawa za Jadi za Kichina (TCM) zinalindwa na sheria, zimeungwa mkono na uwekezaji mkubwa katika utafiti, na sasa ni sekta yenye thamani ya zaidi ya dola bilioni 50 (zaidi ya Shilingi Trilioni 125 za Tanzania), na bidhaa zake zinasafirishwa kwenda nchi zaidi ya 180. Asia inachukua zaidi ya theluthi mbili ya hataza mpya duniani kila mwaka, tofauti na Afrika, ambayo ina chini ya asilimia 1.
Nini Kifanyike Kwenye Mazingira ya Afrika?
Ili kuzuia upotevu huu, Afrika lazima ichukue hatua za haraka. Serikali zinapaswa kuanzisha hifadhi za dijitali za maarifa ya asili, na kutambua Hataza za Kijiografia (Geographical Indicators - GIs) kwa bidhaa zao maarufu, mfano karafuu ya Zanzibar au mbuyu wa Dodoma. Pia, jamii zinapaswa kuunda vyama vya ushirika ili kumiliki na kugawana faida.
Kwa muda mrefu, kuna haja ya kuhalalisha dawa na mazao ya jadi, kuweka viwango vya ubora, na kuunganisha mifumo ya dijitali ya maarifa na mashirika ya kikanda kama ARIPO na OAPI. Hii itawezesha maarifa ya asili ya Afrika kubadilishwa kuwa rasilimali ya kiuchumi. Maarifa haya si historia tu, ni sayansi na teknolojia hai yenye uwezo wa kutatua matatizo ya mabadiliko ya tabianchi na kuunda ajira mpya.
Uamuzi ni wa dharura: Afrika lazima ilinde na kuwekeza katika maarifa yake ya asili sasa, kabla haijachelewa zaidi.