Ripoti mpya ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG), Bw. Charles Kichere, imefichua mapungufu makubwa katika usimamizi wa fedha za umma ndani ya Wakala wa Barabara Tanzania (TANROADS). Ukaguzi huo umebaini kuwa taasisi hiyo iliwalipa wakandarasi mbalimbali jumla ya Shilingi milioni 586.43 kama malipo ya ziada ambayo hayakustahili, kinyume na taratibu za mikataba na matumizi bora ya fedha za walipa kodi.
Uchunguzi wa kina uliofanywa na ofisi ya CAG unaonyesha dosari kubwa katika mchakato wa kuidhinisha malipo kwa wakandarasi wanaotekeleza miradi ya maendeleo nchini. Sehemu kubwa ya malipo haya ya ziada, kiasi cha Shilingi milioni 540.79, ilibainika katika malipo yaliyofanywa kwa kampuni kubwa ya ujenzi kutoka China, M/S China Civil Engineering Construction Company (CCECC). Malipo haya yalifanyika tarehe 1 Agosti 2023, kama sehemu ya Madai ya Malipo ya Mkandarasi Na. 1 (IPC No. 1) chini ya Mradi kabambe wa Ushirikiano wa Usafiri Tanzania (TanTIP). Kwa mujibu wa CAG, kosa kubwa lililosababisha upotevu huu ni matumizi yasiyo sahihi ya fomula ya kufanya marekebisho ya bei (price adjustment formula) iliyopo kwenye mkataba. Hii ina maana kuwa mahesabu yaliyotumika kuidhinisha kiasi hicho hayakuzingatia kikamilifu vipengele vya mkataba, na hivyo kusababisha CCECC kulipwa zaidi ya ilivyostahili kutoka kwenye malipo ya jumla ya takriban Shilingi Bilioni 3.89 yaliyoidhinishwa siku hiyo.
Zaidi ya sakata hilo la mradi wa TanTIP, ripoti ya CAG pia imeangazia kasoro nyingine katika Mradi wa Barabara ya Mkoa wa Iringa, hasa sehemu ya Ipogolo hadi Kilolo. Katika mradi huu, jumla ya Shilingi milioni 45.64 zilibainika kulipwa kimakosa kama malipo ya ziada kupitia Madai ya Malipo ya Wakandarasi Namba 2 na Namba 3. Uchanganuzi wa kina wa CAG unaonyesha kuwa malipo haya batili yanatokana na sababu tatu kuu:
1. Malipo Maradufu: Kiasi cha Shilingi milioni 9.46 kililipwa kwa kazi ya uchimbaji wa miamba ambayo tayari ilikuwa imeshalipiwa kwenye ankara zilizopita.
2. Kulipia Gharama za Mkandarasi: Shilingi milioni 18.74 zililipwa na TANROADS kwa ajili ya vipimo vya maabara, wakati gharama hizo kwa mujibu wa mkataba zilipaswa kubebwa na mkandarasi mwenyewe.
3. Uidhinishaji Usio Sahihi: Kiasi cha Shilingi milioni 17.43 kiliidhinishwa kimakosa kama sehemu ya malipo ya mkandarasi, wakati fedha hizo zilikuwa ni kwa ajili ya ada za Bodi ya Kuepusha/Kusimamia Migogoro (DAAB - Dispute Avoidance/Adjudication Board), ambazo zina utaratibu wake tofauti wa malipo.
Kutokana na matokeo haya yanayotia wasiwasi kuhusu usimamizi wa fedha za umma, CAG Charles Kichere ametoa mapendekezo mahususi kwa uongozi wa TANROADS. Kwanza, ameitaka menejimenti ipitie upya kwa umakini mkubwa taratibu zote zinazohusika na kuidhinisha malipo kwa wakandarasi. Pili, amesisitiza umuhimu wa kuhakikisha kuwa mahesabu yote, hasa yale yanayohusu marekebisho ya bei, yanazingatia kikamilifu masharti yaliyoainishwa kwenye mikataba, na hasa matumizi sahihi ya fomula kama ilivyoelezwa katika kifungu kidogo cha 3.7.2 cha masharti ya jumla ya mikataba husika.
Aidha, CAG ameitaka TANROADS kuchukua hatua za haraka kuwataka wakandarasi wote waliopewa malipo ya ziada kuzirejesha fedha hizo serikalini bila kuchelewa. Vilevile, amependekeza kuwa TANROADS ijenge na kutekeleza mfumo thabiti wa ndani wa kufanya uhakiki wa kina wa mahesabu yote kabla ya kuidhinisha malipo yoyote katika miradi inayoendelea ili kuzuia makosa kama haya kujirudia.
Ufunuo huu wa CAG unasisitiza tena umuhimu wa uwajibikaji na usimamizi makini wa rasilimali za umma, hasa katika sekta ya miundombinu ambapo mabilioni ya shilingi hutumika. Upotevu wa fedha kama huu sio tu unakwamisha juhudi za maendeleo bali pia unapunguza imani ya wananchi kwa taasisi za serikali zinazohusika na usimamizi wa fedha hizo.