Ripoti ya mwaka ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) kwa kipindi cha fedha 2023/24 imetoa mwanga juu ya changamoto katika usimamizi wa fedha za miradi ya maendeleo nchini. Katika ripoti yake kuu ya ukaguzi wa miradi, Mheshimiwa Charles Kichere, amebainisha kuwa kiasi kikubwa cha fedha za miradi zilizotengwa kwa malengo maalum ndani ya Wizara ya Elimu, Sayansi, na Teknolojia, kilichukuliwa (kilikopwa) na kutorejeshwa.
Kwa mujibu wa ripoti hiyo, jumla ya Shilingi milioni 635.44 ziliondolewa kutoka kwenye akaunti za miradi miwili muhimu ya maendeleo na kutumika kwa shughuli za kawaida za Wizara, kisha hazikurudishwa kwenye miradi husika. CAG ameeleza kuwa kitendo hiki kimeenda kinyume na taratibu na mikataba ya ufadhili inayoongoza matumizi ya fedha hizo.
Miradi iliyoathirika na hali hii ni Mradi wa Kuboresha Elimu ya Sekondari (Secondary Education Quality Improvement Program - SEQUIP) na Mradi wa Ujenzi wa Ujuzi na Ushirikiano wa Afrika Mashariki (East Africa Skills for Transformation and Regional Integration Project - EASTRIP). Ripoti inaonyesha kuwa Shilingi 135,447,580 zilikopwa kutoka mradi wa EASTRIP, huku kiasi kikubwa zaidi, Shilingi 499,999,762, kikichukuliwa kutoka mradi wa SEQUIP, zote zikitajwa kutumika kwa ajili ya shughuli za Wizara.
CAG Kichere ameeleza bayana kuwa kushindwa kurejesha fedha hizi kwenye miradi husika kunakwamisha moja kwa moja uwezo wa miradi hiyo kufikia malengo yaliyokusudiwa. Mikataba ya ufadhili wa miradi kama EASTRIP na SEQUIP ina masharti ya wazi kwamba fedha zinazotolewa zinapaswa kutumika tu na kwa shughuli ambazo zimepangwa ndani ya mawanda ya miradi hiyo. Matumizi hayo nje ya malengo yaliyokubaliwa na wafadhili ni ukiukwaji wa mikataba hiyo na miongozo ya utekelezaji.
Madhara ya hali hii ni makubwa, ikiwa ni pamoja na ucheleweshaji wa shughuli za miradi ambazo zimepangwa kunufaisha jamii, kama vile ujenzi au ukarabati wa miundombinu ya elimu, mafunzo kwa walimu, au ukuzaji wa ujuzi kwa wanafunzi na vijana. Hii inaweza kusababisha usumbufu mkubwa na hata kushusha thamani ya uwekezaji unaofanywa kupitia miradi hiyo.
Kutokana na hali hiyo, Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali ametoa pendekezo la wazi na la haraka kwa menejimenti ya Wizara ya Elimu, Sayansi, na Teknolojia. Ameitaka Wizara hiyo kuhakikisha kuwa fedha zote Shilingi milioni 635.44 zilizochukuliwa kutoka kwenye miradi ya SEQUIP na EASTRIP zinarejeshwa mara moja kwenye akaunti zao za miradi. Lengo ni kuhakikisha kuwa hakuna vikwazo zaidi katika utekelezaji wa shughuli muhimu za miradi hiyo, ambazo zimebuniwa kuboresha sekta ya elimu nchini na kutoa fursa bora za kujifunza kwa Watanzania. Pendekezo hili la CAG linasisitiza umuhimu wa uwajibikaji na usimamizi mzuri wa fedha za umma na za wafadhili ili kufikia malengo ya maendeleo.