Unywaji pombe umeendelea kuwa sababu kuu ya ukatili unaowakumba watoto nchini Tanzania. Tatizo hili si tu linawanyima watoto malezi bora wanayostahili, bali pia linawaweka katika mazingira yanayohatarisha maisha na ustawi wao. Hali hii inaonekana wazi katika kata ya Kalenga, iliyoko wilayani Iringa, ambako watoto wengi wanakulia katika mazingira ambayo unywaji wa pombe ni jambo la kawaida na sehemu ya maisha ya kila siku.
Jelda Laurent, ambaye ni mraghibishi katika Kituo cha Taarifa na Maarifa ya Kutokomeza Ukatili wa Kijinsia, kituo kinachofanya kazi kwa ushirikiano na Mtandao wa Jinsia Tanzania (TGNP), anasema kuwa pombe imekuwa kichocheo kikubwa cha ukatili wa kimwili, kingono, na kihisia dhidi ya watoto katika jamii nyingi za Tanzania.
Katika mkutano mkuu ulioandaliwa kwa ajili ya wanafunzi wa Shule ya Msingi Kalenga, lengo likiwa ni kujadili masuala yanayohusu ukatili, sheria zinazowalinda, na madhara ya pombe kwa watoto, Bi. Laurent aliuliza maswali muhimu yanayogusa uhalisia wa mambo: Je, watoto wa Kalenga na maeneo mengine ya Tanzania wanalindwa kikamilifu dhidi ya madhara yanayosababishwa na pombe? Na je, sheria zilizopo nchini zinasaidia kupunguza au zinaongeza uwezekano wa watoto kukumbana na ukatili unaohusishwa na unywaji pombe?
Bi. Laurent anaeleza kuwa watoto wanaolelewa katika nyumba ambazo zinauzwa pombe au maeneo yanayozunguka baa wanakumbana na aina mbalimbali za ukatili. Ukatili wa kimwili hutokea pale ambapo watoto wanaweza kupigwa au kufanyiwa vitendo vya unyanyasaji na watu ambao wamelewa na kupoteza uwezo wa kujizuia. Ukatili wa kingono ni hatari kubwa inayowakabili watoto wa kike, ambao wanaweza kutumiwa vibaya na watu walioathiriwa na pombe na kukosa akili timamu. Pia, kuna ukatili wa kihisia ambao huwapata watoto kutokana na kukulia katika mazingira yenye vurugu, matusi, na ugomvi wa mara kwa mara, hali ambayo inaathiri vibaya afya yao ya akili na ustawi wao kwa ujumla.
"Watoto wanaoishi katika nyumba zinazouza pombe mara nyingi wanakuwa katika mazingira magumu yanayoathiri afya zao kimwili, kisaikolojia, na hata maendeleo yao kielimu. Wanakosa mazingira salama na yenye upendo ya kulelewa, wanalazimika kushuhudia vitendo vya unyanyasaji, na wakati mwingine wao wenyewe hukumbana na ukatili," anasema Bi. Laurent kwa masikitiko.
Daktari bingwa wa saikolojia, Dk. John Lugenge, anathibitisha kuwa watoto wanaokulia katika mazingira ambapo unywaji pombe ni wa kawaida hukumbana na matatizo mbalimbali ya kisaikolojia kama vile msongo wa mawazo, hofu, na wasiwasi. Aidha, mara nyingi watoto hawa huiga tabia za watu wazima walevi, jambo ambalo linaweza kuwa na athari mbaya kwa maisha yao ya baadaye.
Mjadala kuhusu pombe na watoto unazidi kuibua changamoto za kisheria nchini Tanzania, ambapo inaonekana kuna baadhi ya sheria zinazopingana au kutoeleweka vizuri. Kwa mfano, Sheria ya Kudhibiti Matumizi ya Pombe ya mwaka 1968 inaruhusu vijana wenye umri wa miaka 15 na kuendelea kuanza kutumia pombe. Hii inapingana na Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009, ambayo inamtambua mtu yeyote chini ya umri wa miaka 18 kama mtoto anayepaswa kulindwa dhidi ya tabia hatarishi, ikiwemo matumizi ya pombe.
Pia, wazalishaji wa vileo wana sera zao zinazokataza uuzaji wa pombe kwa watu walio chini ya miaka 18, lakini ukweli ni kwamba katika maeneo mengi ya uuzaji, sheria hii haifuatwi kwa umakini. Mwanasheria Baraka Kimata kutoka Iringa anasema kuwa mgongano huu wa kisheria unaleta mkanganyiko katika utekelezaji wake, na matokeo yake ni watoto kuendelea kuathirika.
"Udhibiti dhaifu wa uuzaji wa pombe na mazingira yasiyo salama yanayowazunguka watoto yanawaweka katika hatari kubwa ya kukumbana na ukatili na madhara mengine ya kiafya," anasisitiza Bi. Laurent.
Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na Dk. Omari Ubuguyu, ambaye ni Mkurugenzi Msaidizi wa Magonjwa Yasiyoambukiza kutoka Wizara ya Afya, Tanzania inashika nafasi ya tatu barani Afrika kwa unywaji wa pombe. Watu wenye umri wa miaka 15 na kuendelea wanatumia wastani wa lita 10.4 za pombe kwa mwaka, kiwango ambacho ni cha juu sana na kinaweza kuhatarisha afya zao na ustawi wa jamii kwa ujumla.
Serikali ya Tanzania imetambua ukubwa wa tatizo hili na inaendelea kujadili mabadiliko ya sheria zinazohusu pombe ili kuhakikisha kuwa watoto wanalindwa ipasavyo. Hata hivyo, utekelezaji wa sheria zilizopo bado unakabiliwa na changamoto nyingi, ikiwa ni pamoja na udhibiti dhaifu wa maeneo yanayouza pombe. Inaelezwa kuwa baa nyingi zinafunguliwa bila kuzingatia masharti muhimu kama vile umbali unaotakiwa kati ya baa moja na nyingine.
Pia, kuna tatizo la elimu finyu kwa jamii kuhusu madhara ya pombe, hasa kwa watoto. Wazazi wengi hawana uelewa wa kutosha kuhusu athari mbaya za pombe kwa watoto, na baadhi yao huwaruhusu au hata kuwashawishi watoto wao kuanza kutumia vileo katika umri mdogo. Ukosefu wa sera madhubuti za utekelezaji wa sheria pia ni changamoto. Ingawa sheria inakataza watoto kuingia kwenye baa, bado kuna maeneo mengi ambapo watoto wanahudhuria kama wateja au hata wafanyakazi.
Ili kukabiliana na tatizo hili kwa ufanisi, wadau mbalimbali wa afya na maendeleo wanapendekeza kuchukuliwa kwa hatua madhubuti. Mojawapo ya hatua hizo ni kuimarisha udhibiti wa uuzaji wa pombe. Serikali inapaswa kuongeza juhudi za kuhakikisha kuwa baa na maduka yanayouza vileo hayawaruhusu watoto kuingia au kununua pombe.
Pia, kuna haja ya kuimarisha elimu kwa jamii nzima kuhusu athari za pombe, hasa kwa watoto. Wazazi wanapaswa kuelimishwa ili waweze kuwalinda watoto wao dhidi ya mazingira hatarishi yanayohusisha unywaji pombe. Zaidi ya hayo, ni muhimu kuboresha na kutekeleza sheria zilizopo ipasavyo. Marekebisho ya sheria yanapaswa kuharakishwa ili kuondoa mgongano uliopo na kuhakikisha kuwa watoto wanalindwa kwa nguvu zaidi.
Bila kuchukua hatua madhubuti, watoto wa Kalenga na Tanzania kwa ujumla wataendelea kuathirika kutokana na mfumo usio wazi na udhibiti hafifu wa matumizi ya pombe. Athari za hali hii zitakuwa kubwa kwa maisha yao na zinaweza kuwa mzigo kwa kizazi kijacho.