Mtandao wa Elimu Tanzania (TEN/MET) kwa ushirikiano na Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC) wamefanya wito mzito kwa serikali ya Tanzania kufanya mabadiliko makubwa kwenye Sheria ya Elimu ya mwaka 1978. Lengo kuu ni kupiga marufuku kabisa matumizi ya viboko kama njia ya adhabu katika shule zote nchini.
Tamko hili muhimu lilitolewa mnamo Machi 11, 2025, katika jiji la Dar es Salaam na Mratibu wa TEN/MET, Bi. Martha Makala. Alisisitiza kwamba adhabu za viboko zinakiuka waziwazi haki za msingi za watoto za kuishi kwa ustawi na kudumisha heshima yao kama binadamu.
"Tunataka sheria zote zinazoruhusu adhabu zinazodhalilisha utu wa mtoto, hasa viboko, ziondolewe kabisa kwenye mazingira yote ya shule," alisema Bi. Makala kwa msisitizo. "Zaidi ya hayo, tunaiomba Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia kutoa waraka rasmi ambao utawaelekeza walimu wote nchini kuacha mara moja kutumia adhabu hizi za kizamani na badala yake, kutumia mbinu mbadala za kuimarisha nidhamu kwa wanafunzi."
Mbali na wito huo, mashirika haya yameitaka serikali kuweka mikakati imara na endelevu ili kuhakikisha kuwa watoto wote nchini wanalindwa kikamilifu dhidi ya aina zote za ukatili wa kimwili na kisaikolojia. Pia, wameongeza kuwa ni muhimu kwa serikali kufuatilia kwa karibu adhabu nyingine zinazotumiwa shuleni ambazo zinaweza kuwa na athari mbaya kwa afya na ustawi wa wanafunzi.
Wasiwasi Kuhusu Ongezeko la Matukio ya Ukatili Dhidi ya Watoto
Takwimu za kusikitisha kutoka C-SEMA, ambayo ni kituo cha kitaifa kinachopokea malalamiko kuhusu ukatili dhidi ya watoto, zinaonyesha hali inatia wasiwasi. Katika kipindi cha miezi miwili tu, Januari na Februari 2025, jumla ya kesi 169 za ukatili ziliripotiwa. Kati ya kesi hizo, 52 zilihusisha ukatili wa kimwili, ikiwa ni pamoja na kupigwa viboko, kung'atwa, na hata kuchomwa moto.
"Kwa wastani, tunapokea zaidi ya simu 10,000 kila siku kutoka kwa wananchi mbalimbali wanaoripoti matukio ya ukatili dhidi ya watoto, na kwa bahati mbaya, sehemu kubwa ya ripoti hizo zinahusu wanafunzi kupigwa viboko kwa kiwango kinachozidi mipaka," alieleza Bi. Makala kwa masikitiko.
Mashirika haya pia yameelezea kukata tamaa kwao kutokana na tabia ya baadhi ya wazazi kushindwa kuripoti matukio ya ukatili dhidi ya watoto kwa vyombo vya dola. Badala yake, wazazi hawa huchagua kufanya mazungumzo na walimu au watuhumiwa nje ya mfumo rasmi wa kisheria. Hali hii inazorotesha kwa kiasi kikubwa juhudi zinazofanywa na wadau mbalimbali kukomesha kabisa vitendo hivi vya ukatili.
Matukio Yanayotia Simanzi Hivi Karibuni
Mashirika ya TEN/MET na LHRC yameelezea kwa undani matukio ya hivi karibuni ambayo yameishtua sana jamii ya Tanzania, yakionyesha uharaka wa kuchukua hatua. Matukio hayo ni pamoja na:
- Februari 26, 2025: Kifo cha kusikitisha cha Mhoja Maduhu, mwanafunzi wa kidato cha pili katika Shule ya Sekondari Mwasamba, iliyoko wilayani Busega, mkoa wa Simiyu. Inadaiwa kuwa Mhoja alifariki baada ya kupigwa viboko vikali kwa sababu ya kushindwa kufanya kazi ya kikundi darasani.
- Machi 4, 2025: Tukio lingine la kusikitisha lilitokea ambapo Khudhaifa Hamisi, mwanafunzi wa darasa la pili katika Shule ya Msingi Msufini, iliyoko Chamazi, jijini Dar es Salaam, alivunjika mkono baada ya kupigwa viboko na mwalimu wake.
Kufuatia matukio haya ya kusikitisha, Kaimu Mkurugenzi Mtendaji wa LHRC, Wakili Fulgence Massawe, ametoa wito kwa serikali kuchukua hatua kali za kisheria dhidi ya walimu wote wanaothibitika kutekeleza ukatili wa aina yoyote dhidi ya wanafunzi.
Wito kwa Serikali Kudhibiti Ukatili Shuleni
Mashirika haya yamehimiza Wizara ya Elimu kuimarisha zaidi vitengo vyake vya udhibiti wa ubora wa elimu. Hii inajumuisha kuhakikisha kuwa vitengo hivyo vinapewa rasilimali za kutosha na mafunzo ya mara kwa mara ili kuweza kufanya kazi zao kwa ufanisi. Lengo kuu ni kuzuia matumizi ya viboko na adhabu nyingine zote zinazodhalilisha utu wa watoto katika shule zote nchini.
Zaidi ya hayo, wametoa wito wa kufanyika mapitio ya haraka ya Waraka wa Elimu Na. 24 wa mwaka 2002. Waraka huu kwa sasa unaruhusu adhabu ya viboko kutolewa kwa makosa makubwa ya kinidhamu, ingawa unaweka masharti kama vile idadi ya viboko isizidi vinne kwa wakati mmoja na kwamba adhabu hiyo itolewe tu na mwalimu mkuu au mwalimu mwingine aliyepewa idhini maalum.
Mashirika ya TEN/MET na LHRC yamesisitiza kuwa Mahakama ya Afrika ilishatoa uamuzi muhimu mwaka 2024, ikipiga marufuku matumizi ya viboko katika mifumo yote ya haki. Kwa mantiki hiyo, wanasema kuwa huu ni wakati muafaka kwa Tanzania kuhakikisha kuwa haki za watoto zinalindwa kikamilifu kwa kuondoa kabisa adhabu zote za kikatili katika mazingira ya shule. Ni jukumu la serikali kuhakikisha kuwa shule zinakuwa mahali salama na pa kustawisha akili na miili ya watoto, bila hofu ya ukatili.