Mshtuko na wasiwasi umekuwa jambo la kawaida kwa wazazi wengi nchini Tanzania pale wanapogundua watoto wao, hasa wa kike wenye umri mdogo kama miaka kumi, wameanza kuonyesha dalili za kubalehe. Mzazi mmoja, Janeth Samwel, anakiri waziwazi, "Nilijikuta nalia nilipogundua binti yangu wa miaka 10 amevunja ungo. Sikuamini, nilihisi kuna hatari inamkabili." Hofu ya Janeth inawakilisha hisia za wazazi wengi ambao hawajapata tafsiri sahihi ya mabadiliko haya ya haraka.
Hata hivyo, wataalamu wa afya na lishe wanatoa jibu la kutuliza roho: hali hii si janga, bali ni ishara ya maendeleo na ushindi katika vita dhidi ya utapiamlo. Kimsingi, watoto wanaopata lishe bora yenye virutubishi vyote muhimu wanakua haraka na miili yao inapevuka kwa wakati ufaao, tofauti na vizazi vilivyopita ambavyo vilikabiliwa na lishe duni. Hii ni taswira halisi ya mafanikio ya kampeni za afya za tangu enzi za Mwalimu Julius Nyerere aliyesisitiza umuhimu wa "aina tatu za chakula" na kwamba "mtu ni afya."
Kibaiolojia, lishe bora ndiyo kichocheo kikuu kinachouruhusu mwili kutoa homoni muhimu za ukuaji kwa wakati. Kwa wasichana, homoni ya ‘estrogen’ na kwa wavulana ‘testosterone’, huhitaji mwili wenye nguvu na virutubishi vya kutosha ili zizalishwe. Lishe duni, kwa upande mwingine, hufanya kazi kama breki, ikichelewesha mchakato mzima wa kubalehe.
Kama kinavyofafanua Kitabu cha Mafunzo ya Lishe (2019) kutoka Taasisi ya Chakula na Lishe Tanzania (TFNC), lishe bora si tu kula na kushiba. Ni mchakato unaohusisha mlo kamili wenye mchanganyiko wa vyakula kutoka makundi matano muhimu. Wataalamu wanataja vyakula kama mboga za majani (mchicha, broccoli), matunda kama ‘berries’, parachichi, karanga, na nafaka nzima kama vyanzo muhimu vya viinilishe vinavyoimarisha afya ya uzazi na kuchochea ukuaji.
Ofisa Lishe Mwandamizi, Gwarasa, anasisitiza kuwa, “Watoto wanaokula mlo kamili wenye protini, madini, na vitamini vya kutosha ukuaji wao unakuwa wa haraka na wanabalehe kwa wakati unaofaa. Wale wanaokula vyakula vya aina moja, hasa wanga, ukuaji wao huwa wa taratibu.” Anatahadharisha kuwa lishe hafifu katika kipindi cha ujana (miaka 10-19) ina athari kubwa, ikiwemo kudhoofisha mfumo wa uzazi na kuongeza hatari ya magonjwa sugu kama kisukari na magonjwa ya moyo baadaye maishani.
Kwa hiyo, wazazi na walezi wanapaswa kuona mabadiliko haya kama ushahidi kwamba wanatekeleza jukumu lao la kuhakikisha watoto wanapata mlo kamili, jukumu ambalo pia limesisitizwa kisheria chini ya Sheria ya Mtoto nchini. Kupevuka mapema si tatizo, bali ni alama ya afya njema na mustakabali bora kwa kizazi kijacho.