Kwenye kabati nyingi za familia jijini Dodoma na kwingineko nchini, kuna siri ndogo inayoonekana kama akiba: vidonge vilivyobaki, dawa za maji za watoto ambazo hazikumalizika, na vifaa vya vipimo vilivyotumika mara moja. Wengi huzihifadhi kwa nia njema, wakiamini zitakuja kuokoa siku nyingine. Hata hivyo, bila kujua, wanatunza bomu la kiafya na kimazingira linalosubiri kulipuka na kuleta madhara makubwa kwa familia zao na jamii nzima.
Hali hii, ambayo ni zoea la kawaida, inaficha ukweli wa kutisha. Kwa mujibu wa Sheria ya Usimamizi wa Mazingira ya Mwaka 2004, mabaki ya dawa na vifaa tiba vilivyotumika au kuisha muda wake huhesabiwa kama "taka hatarishi." Hizi si takataka za kawaida za kutupwa kwenye jalala la jumuiya. Badala yake, ni sumu inayohitaji utaratibu maalum wa kuteketezwa ili kuzuia madhara.
Tatizo hili ni kubwa zaidi katika jiji linalokua kwa kasi kama Dodoma. Ushahidi kutoka mitaa mbalimbali unaonesha kiwango cha kutisha cha uzembe: sindano zilizotumika zimetapakaa kwenye madampo, vifaa vya kupimia ujauzito vimetupwa ovyo, na watoto wasio na hatia wanachezea vifaa hivi hatari, wakigeuza sindano za plastiki kuwa "kalamu" na vidonge vilivyokwisha muda kuwa "chumvi" kwenye michezo yao.
Wataalamu wanapiga kelele za tahadhari. Dk. Christina Kifunda wa Chuo Kikuu cha Dodoma (UDOM) anafafanua kuwa kemikali zilizomo kwenye dawa huingia kwenye udongo na vyanzo vya maji, zikichafua ikolojia na kuchangia usugu wa vimelea dhidi ya dawa. Hali hii inafanya magonjwa kuwa magumu kutibika. "Tunaharibu afya ya vizazi vijavyo kwa kuchafua udongo na maji tunayotegemea leo," anaonya Dk. Kifunda.
Madhara ya moja kwa moja ni ya kutisha zaidi. Daktari Bingwa wa Ubongo kutoka Hospitali ya Taifa Muhimbili (MNH), Dk. Maxigama Ndosi, anasisitiza kuwa sindano zilizotumika na kutupwa ovyo ni chanzo kikuu cha maambukizi ya magonjwa hatari kama Virusi vya Ukimwi (VVU), Homa ya Ini, na Tetenasi, ugonjwa ambao huua takriban wagonjwa sita kati ya kumi.
Utafiti uliofanywa na vyuo vikuu vya Hubert Kairuki na Bugando mwaka 2021 ulithibitisha ukubwa wa tatizo: asilimia 70 ya kaya zinahifadhi dawa, na karibu zote (asilimia 96) hazitumiki tena, hatimaye hutupwa bila utaratibu.
Licha ya juhudi za Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEMC) na ofisi ya Mganga Mkuu wa Jiji kutoa elimu na kufanya ukaguzi kwenye vituo vya afya, changamoto kubwa inabaki kwenye kaya. Wananchi wengi, kama Michael James wa Chang'ombe na Mwamvua Twalibu wa Maili Mbili, hawajawahi kupata elimu juu ya nini cha kufanya na dawa zilizobaki. Kwao, kuzitupa ni uharibifu wa mali na kuzihifadhi ni busara. Pengo hili la uelewa ndilo linalolirutubisha bomu hili la kimyakimya linalotishia afya ya umma na usalama wa mazingira yetu.