Wawakilishi wa wananchi bungeni wamejikuta kwenye lawama kali kutoka kwa watetezi wa haki za watoto wa kike nchini Tanzania. Shutuma hizi zinatokana na kile kinachoonekana kama uzembe au kushindwa kwao kusimamia mabadiliko ya Sheria ya Ndoa ya mwaka 1971. Sheria hii, kwa sasa, inatoa mwanya kwa watoto walio chini ya umri wa miaka 18 kuolewa ikiwa wazazi wao au mahakama itatoa idhini.
Hali hii inajiri licha ya Mahakama ya Rufani kutoa uamuzi wa wazi kabisa, ikilitaka serikali kufanya marekebisho kwenye vifungu vya sheria ambavyo vinaminya haki za mtoto wa kike. Inashangaza na kusikitisha kuona kwamba wabunge, ambao wengi wao wanamaliza muda wao wa uwakilishi mwaka huu, hawajaweza kuchukua hatua madhubuti kuhakikisha kuwa sheria hii kandamizi inafanyiwa marekebisho yanayostahili.
Profesa Ruth Meena, ambaye ni mjumbe wa Bodi ya Wadhamini ya Wakfu wa Mfuko wa Wanawake (WFT) na pia mwanaharakati mashuhuri katika masuala ya usawa wa kijinsia, amesema kwa masikitiko kwamba bado kuna nguvu za mila, desturi potofu, na hata baadhi ya vifungu vya sheria ambavyo vinamzuia mtoto wa kike kupata haki yake ya msingi ya kujiamulia mambo yanayohusu maisha yake, ikiwemo suala la ndoa.
Profesa Meena ameenda mbali zaidi kwa kuhoji ni kwa nini bunge lilionekana kurudisha mjadala muhimu kuhusu ndoa za utotoni kwa wananchi badala ya kutekeleza moja kwa moja uamuzi uliotolewa na Mahakama ya Rufani. Kitendo hiki kimeibua wasiwasi mkubwa kuhusu namna wawakilishi hao wanavyowawakilisha Watanzania na jinsi wanavyotetea haki za watu walio katika mazingira magumu, hususan watoto wa kike.
"Hatua hii iliyochukuliwa na bunge ina maana moja tu: mtoto wa kike nchini Tanzania hana ulinzi wa kisheria dhidi ya janga la ndoa za utotoni. Anaweza kulazimishwa kuolewa, iwe na wazazi wake, walezi, au hata kwa idhini ya mahakama, na kitendo hiki kinamnyima haki zake za msingi kabisa," alisisitiza Profesa Meena kwa uchungu.
Aliongeza pia kuwa kuna baadhi ya watu ambao wanadai kwamba kutetea haki za mtoto wa kike kunawanyima watoto wa kiume haki zao. Aliwashauri watu hao kujiuliza kwa kina ni kwa namna gani hasa sheria hizi kandamizi zinamuathiri mtoto wa kiume, wakati ukweli ni kwamba yeye siyo anayelazimishwa kuoa akiwa bado mdogo.
Sheria ya Ndoa ya mwaka 1971 imekuwa ikikosolewa vikali kwa muda mrefu sasa. Ingawa inaeleza kuwa ndoa ni makubaliano ya hiari kati ya mwanamume na mwanamke waliofikia umri wa kujitegemea, baadhi ya vipengele vyake vinampa mzazi, mlezi, au hata mahakama uwezo wa kumruhusu mtoto wa kike kuingia kwenye ndoa kabla ya kutimiza umri wa miaka 18.
Hali hii inazidishwa na uwepo wa Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009, ambayo inamtambua mtoto kama mtu yeyote aliye chini ya umri wa miaka 18. Tofauti hii ya kisheria inaleta mkanganyiko mkubwa na kuacha pengo ambalo watoto wa kike wanaweza kuathirika nalo. Uamuzi wa Mahakama ya Rufani ulikuwa na lengo la kurekebisha hali hii kwa kuamuru marekebisho ya sheria, lakini hadi sasa, hakuna hatua za maana ambazo zimechukuliwa.
Athari za ndoa za utotoni ni mbaya na zinaumiza. Watetezi wa haki za watoto wanasisitiza kuwa ndoa hizi zinampokonya mtoto wa kike haki yake ya msingi ya kupata elimu bora, afya njema, na fursa ya kuendeleza uwezo wake binafsi. Badala ya kuwa na nafasi ya kutimiza ndoto zake, msichana anajikuta amefungwa kwenye ndoa, mara nyingi na mwanaume mzima ambaye anamzidi umri kwa miaka mingi.
Takwimu za kutisha zinaonyesha kuwa takriban theluthi moja ya wanawake nchini Tanzania walio na umri kati ya miaka 15 na 18 tayari wameolewa kabla ya kufikisha umri wa miaka 18. Mara nyingi, ndoa hizi huchochewa na sababu za kiuchumi, ambapo wazazi au walezi wa mtoto wa kike hukubali kumuozesha kwa kupokea malipo ya mahari.
Mwenyekiti wa Jukwaa la Katiba Tanzania (JUKATA), Dk. Ananilea Nkya, ametoa wito kwa wahariri wa vyombo vya habari nchini kutumia nafasi zao kuelimisha jamii kuhusu madhara ya mfumo dume na kushindwa kwa bunge kutimiza wajibu wake wa msingi wa kulinda haki za mtoto wa kike.
"Wanahabari wana nafasi kubwa sana ya kuonyesha historia ya ukandamizaji wa mtoto wa kike, jinsi mfumo dume ulivyokwamisha maendeleo yake, na jinsi wabunge wameshindwa kusimama imara kuhakikisha sheria ya ndoa inarekebishwa ili kumlinda," alisema Dk. Ananilea kwa msisitizo.
Aliongeza kuwa ni muhimu kwa wananchi kutumia haki yao ya kupiga kura kuwahukumu wabunge ambao wameshindwa kutetea maslahi ya mtoto wa kike kwa kukosa kupitisha marekebisho muhimu ya sheria.
Hata hivyo, si wabunge wote wamekaa kimya. Kuna baadhi yao ambao wameonyesha jitihada za dhati kuhimiza marekebisho ya Sheria ya Ndoa. Kwa mfano, mnamo Oktoba 14, 2024, Mbunge wa Singida Mjini, Mussa Sima, aliomba Wizara ya Katiba na Sheria pamoja na Wizara ya Maendeleo ya Jamii kuwasilisha muswada wa marekebisho ya Sheria ya Ndoa bungeni ili kutoa ulinzi stahiki kwa mtoto wa kike dhidi ya ndoa za utotoni.
Pia, mnamo Mei 2024, Naibu Waziri wa Katiba na Sheria, Jumanne Sagini, alitangaza hadharani kuwa maandalizi ya muswada wa marekebisho ya Sheria ya Ndoa yalikuwa yamekamilika, na kwamba hatua zingine zilikuwa zinaendelea ili kuupeleka bungeni kwa ajili ya kujadiliwa na kupitishwa kuwa sheria kamili.
Licha ya ahadi hizi na jitihada za baadhi ya wabunge, ukweli unabaki kuwa bado hakuna hatua madhubuti ambazo zimechukuliwa kuhakikisha kuwa sheria inabadilishwa kweli ili kutoa ulinzi unaohitajika kwa watoto wa kike dhidi ya ndoa za utotoni.
Watetezi wa haki za mtoto wa kike wanaendelea kutoa wito kwa serikali na bunge kuhakikisha kuwa marekebisho ya Sheria ya Ndoa yanatekelezwa haraka iwezekanavyo ili kuondoa kabisa ukandamizaji wa kisheria ambao unawakabili wasichana wadogo nchini Tanzania.
"Watoto wa kike hawana mwakilishi wa moja kwa moja bungeni, lakini wale ambao walitarajiwa kuwawakilisha wameshindwa kuwasikiliza. Hatuwezi kuendelea kuvumilia hali hii," alisisitiza Profesa Meena kwa hisia kali.
Wadau mbalimbali wa haki za watoto wanaendelea kusisitiza kuwa hakuna sababu yoyote ya kuchelewesha marekebisho ya sheria hii muhimu, kwani ndoa za utotoni zinaendelea kuharibu maisha ya maelfu ya wasichana nchini Tanzania na kuwanyima fursa ya kuwa wanawake wenye nguvu na mchango katika jamii.