Wilaya ya Kwimba mkoani Mwanza inakabiliwa na changamoto kubwa inayokwamisha maendeleo ya elimu ya mtoto wa kike, ambapo mwamko mdogo wa elimu miongoni mwa wazazi, unachangia kwa kiasi kikubwa wasichana kuachishwa masomo ya sekondari na kulazimishwa kuolewa wakiwa na umri mdogo chini ya miaka 18. Vitendo hivi vya ukatili na uvunjifu wa haki za watoto mara nyingi huanza kujitokeza mtoto anapokaribia kumaliza elimu ya msingi au anapokuwa tayari ameanza masomo ya sekondari.
Mienendo hii ni kinyume kabisa na matakwa ya sheria za nchi. Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009 inafafanua wazi kuwa mtoto ni mtu yeyote mwenye umri wa chini ya miaka 18, na kwamba ana haki ya msingi ya kupata elimu. Aidha, Sheria ya Elimu namba 5 ya mwaka 1979 inatamka kuwa ni kosa la jinai kwa mtu yeyote kumnyima mtoto fursa ya kupata elimu rasmi kwa kigezo chochote kile, iwe ni jinsia yake, imani, itikadi za kisiasa au hali ya kiuchumi na kijamii ya familia yake. Hivyo, wazazi wanaotekeleza vitendo hivi hawavunji sheria tu, bali pia wanachangia kudumaza jamii, kuwanyima wasichana uwezo wa kujitegemea kiuchumi, kuhatarisha maisha yao kutokana na unyanyasaji wa kijinsia na hatari za vifo vya uzazi vinavyotokana na kujifungua wakiwa bado watoto. Sera ya elimu ya mwaka 2014 (toleo la 2023) nayo imeweka bayana masharti ya lazima kwa kila mtoto kusoma kwa miaka 10 mfululizo, kuanzia darasa la kwanza hadi kidato cha nne, kwa lengo la kumjengea ujuzi na kumwezesha kuchangia katika maendeleo ya taifa kiuchumi.
Akielezea mbinu chafu wanazotumia baadhi ya wazazi kukwepa sheria, Mwalimu Mkuu wa Shule ya Sekondari Bupamwa iliyopo Kwimba, Mwalimu Herman Shingisha, anasema baadhi ya wazazi wa jamii ya Wasukuma wamekuwa wakitumia imani za kimila za "masamva" (mizimu au roho za mababu) kama kisingizio cha kuwakatisha watoto wao wa kike kuendelea na masomo. Mwalimu Shingisha anaeleza kuwa wazazi hao wanadai kuwa mizimu inamfanya mtoto kushindwa kuendelea na shule, ikisababisha kutoweza kuona kinachoandikwa ubaoni na kushindwa kuelewa mafunzo yanayotolewa darasani. Sababu hizi hazina msingi na zinalenga tu kuhalalisha kuachishwa shule kwa watoto ili waweze kuolewa.
Takwimu zinaonyesha ukubwa wa tatizo hili. Kwa mujibu wa takwimu za Jeshi la Polisi za mwaka 2021, matukio ya ukatili kwa watoto yaliyoripotiwa nchi nzima yalikuwa 11,499. Katika takwimu hizo, Mkoa wa Mwanza ulishika nafasi ya nne kwa kuwa na matukio 500 ya ukatili. Katika matukio hayo, makosa yanayohusu kukatisha masomo kwa watoto yaliyoripotiwa kitaifa mwaka huo yalikuwa 790. Zaidi ya hayo, takwimu hizo zilibainisha kuwa Mkoa wa Mwanza uliongoza kitaifa kwa matukio ya mimba za utotoni kwa shule za msingi (98) na sekondari (491), jambo linaloashiria moja kwa moja hatari wanazokumbana nazo watoto wa kike na uhusiano wake na kuacha shule.
Ingawa hakuna takwimu rasmi za moja kwa moja za idadi ya wanafunzi wanaodondoka shule na kuolewa, Mwalimu Shingisha anasema kiashiria kikuu cha uwepo wa ndoa za utotoni kwa wasichana hao ni utoro wa mara kwa mara. "Tunapobaini utoro wa wiki moja au mbili kwa wanafunzi, tunatoa taarifa kwa mtendaji wa kijiji au kata kwa ajili ya ufuatiliaji, lakini mara nyingi hatupati mrejesho wa kueleweka kama wanafunzi wetu wako wapi, na mzazi anapohojiwa anasema tu mtoto wake ana masamva au mizimu," Mwalimu huyo anabainisha. Anaongeza kuwa, bila walimu kujua, katika kipindi hicho wazazi wanakuwa kwenye majadiliano ya ndoa, na baada ya kuwaozesha mabinti mbali na maeneo wanayoishi, wazazi wenyewe huhamia sehemu nyingine kukwepa mkono wa sheria.
Takwimu za Msingi za Elimu (BEST) zinazotolewa na Ofisi ya Rais Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa kwa mwaka 2021 zinaunga mkono hali hii, zikionesha kuwa idadi ya wasichana walioacha shule za sekondari kwa sababu ya utoro wilayani Kwimba ilikuwa 909, huku kidato cha pili kikiongoza kwa kuwa na idadi kubwa (340). Takwimu hizo zilionyesha hata mwanafunzi mmoja wa shule ya msingi aliacha shule kwa sababu ya ndoa. Mwaka 2022, idadi ya walioacha shule kwa utoro iliongezeka hadi 1,136, na mwaka 2023, idadi hiyo ilifikia 1,287 kwa shule za sekondari. Takwimu hizi zinaifanya wilaya ya Kwimba kuongoza kimkoa kati ya wilaya nane za Mwanza kwa kuwa na idadi kubwa ya wanafunzi wanaoacha shule, jambo linalohatarisha vibaya ustawi na maendeleo ya jamii yake.
Ofisa Mtendaji Kijiji cha Chasalawi, Bwana George Pamba, anathibitisha kuwa kwa wastani anapokea kesi tano za utoro kwa mwaka, hasa wakati wa kufungua shule. Anasema wanafanya ufuatiliaji nyumbani kwa wazazi, na anatoa mfano wa kesi ya mwaka jana ambapo mwanafunzi wa sekondari mwenye miaka 15 aliacha shule na walipofuatilia walibaini wazazi walipokea mahari ya ng'ombe. "Kwa kushirikiana na kamati ya kijiji, tulifuatia na kuzuia ndoa hiyo. Ng'ombe zilirudishwa na sasa mtoto anaendelea na masomo," Bwana Pamba anasema, akionyesha kuwa hatua zinaweza kuchukuliwa na kufanikiwa.
Naye Ofisa Elimu Sekondari Wilaya ya Kwimba, Mwalimu Emmanuel Katemi, anasema kwa mwaka 2024 walifanikiwa kuzuia ndoa tatu za wanafunzi, wawili wakiwa wamechaguliwa kwenda kidato cha kwanza na mmoja kwenda kidato cha tano. Anasema walipofuatilia kwa msaada wa Polisi, walibaini wazazi waliwakataza watoto kusoma na kupokea mahari ya ng'ombe, ambazo walizichukua na kuwa mali ya serikali huku watoto wakirudishwa shuleni. "Nikiri kwamba ndoa za utotoni hapa kwetu zipo na hali ya watoto kuacha shule inatokana na mwamko duni wa wazazi na umasikini. Wanadhani ng'ombe wanazopata zitawasaidia kukabiliana na umasikini, wakisahau thamani ya elimu kwa mtoto," Mwalimu Katemi anasisitiza.
Mwalimu wa Shule ya Msingi Chasalawi, Mwalimu Mugalula Kasululu, anaongeza mtazamo mwingine, akisema ndoa za utotoni zinaanzia hata ngazi ya shule ya msingi ambapo baadhi ya wazazi huwashawishi watoto wao kujaza majibu yasiyo sahihi kwenye mitihani ya kumaliza darasa la saba ili wasifaulu na hivyo kutokwenda sekondari. Anadokeza kuwa wanapata wanafunzi wengi wenye akili wanaofanya vizuri kwenye mitihani ya ndani na ya mkoa, lakini wazazi wanawashawishi kufanya vibaya wakitumia mifano hasi ya wengine waliosoma na kukosa ajira. Hali hii huwafanya watoto kushindwa kuendelea na masomo na baada ya kukaa nje ya mfumo wa elimu, wazazi huamua kuwaozesha kirahisi.
Mwanafunzi Anitha Julius (si jina halisi) anathibitisha hali hii kutoka kwa mtazamo wa wanafunzi wenyewe. Anasema ameshuhudia wanafunzi wengi wa kike wanaoacha shule wiki chache au mwezi mmoja baada ya kuanza kidato cha kwanza na kwenda kuolewa. Wengine huendelea hadi kidato cha pili kisha wanajifelisha kimakusudi katika mitihani kwa madai kuwa wazazi wanawataka waolewe na kwamba wakifaulu hawatasomeshwa. "Wapo wanafunzi wengi wanaolewa. Kwa mfano sisi tulianza sekondari zaidi ya 200, lakini tulifika kidato cha nne tulikuwa 96 tu, na wenzetu watatu waliolewa mwezi wa tisa tulipokuwa tunakaribia kufanya mtihani wa kidato cha nne," anaeleza kwa masikitiko. Anaongeza kuwa baadhi ya wazazi huwapa watoto maelekezo waripoti shule kisha waache, wengine wakidai hawana fedha za kuwasomesha na kwamba wakitaka kuendelea watajua wenyewe. Hali hii inakatisha tamaa sana kwa watoto wenye ndoto za kusoma.
Sababu nyingine kubwa inayotajwa kuchangia wazazi kuwaoza mabinti wakiwa wadogo, hasa wanafunzi, ni umbali wa shule kutoka nyumbani. Wazazi wanadai kuwa umbali huo unawaweka watoto kwenye mazingira hatarishi ya kupata mimba njiani, hivyo wanaona ni bora kuwaoza mapema kuepusha aibu nyumbani. Mwalimu Shingisha anathibitisha kuwa shule ya sekondari Bupamwa inapokea wanafunzi kutoka vijiji sita vilivyo umbali wa kati ya kilometa 10 na 40. Umbali huu unachangia idadi kubwa ya wanafunzi kuanza kidato cha kwanza kutolingana na wale wanaomaliza kidato cha nne. Kwa mfano, kati ya wanafunzi 706 walioanza kidato cha kwanza katika shule hiyo kati ya mwaka 2021 na 2024, ni 315 tu waliohitimu kidato cha nne, ikimaanisha wanafunzi 391 (kati yao wasichana 182) waliacha shule, wastani wa karibu asilimia 60 ya walioanza! Hali hii inakinzana kabisa na juhudi za serikali za kuhakikisha watoto wote, hasa wa kike, wanapata elimu. Mwalimu Mkuu wa Shule ya Sekondari Mwamashimba, Mwalimu Ngole Mwanzalima, naye anakiri uwepo wa ndoa za utotoni na kusema kuwa jamii ya Wasukuma inahimiza zaidi ufugaji kuliko elimu.
Hata hivyo, wadau mbalimbali na serikali wanafanya juhudi kukabiliana na tatizo hili. Ofisa Mradi wa Shirika lisilo la kiserikali la Amani Girls, Bibi Bahati Mang’olo, anasema wanaandaa mradi wa kupinga ukatili dhidi ya watoto kwa kuimarisha mabaraza ya watoto katika shule nane za msingi Kwimba, kuelimisha watoto kuhusu haki zao na namna ya kukabiliana na vitendo vya ukatili ikiwemo ndoa za utotoni.
Kwa upande wa serikali za mitaa, Ofisa Mtendaji Kijiji cha Chasalawi, George Pamba, anasema wanatumia jeshi la jadi la Sungusungu kuwafuata wazazi wenye watoto watoro na kuwahamasisha kuwapeleka shule. Pia wanatoza faini ya mifuko mitatu ya saruji kwa wazazi wanaokaidi. Mwalimu Shingisha wa Bupamwa anasema wameanzisha kambi za kitaaluma kwa wanafunzi wa kidato cha pili na cha nne ili kuepuka mazingira hatarishi nyumbani na kuwahakikishia wanazingatia masomo, hatua iliyosaidia kuboresha matokeo.
Mkuu wa Wilaya ya Kwimba, Mheshimiwa Ng’wilabuzu Ludigija, anakiri kuwa suala la ndoa za utotoni ni kubwa katika jamii ya Kisukuma kutokana na kutokuweka kipaumbele elimu ya msichana. Hatua zinazochukuliwa na wilaya ni pamoja na kutaifisha ng'ombe zinazotolewa kama mahari, kuzifanya mali ya serikali, na kuwarudisha watoto shuleni. Aidha, wameweka utaratibu wa kumpatia kila mwanafunzi anayeripoti shuleni namba maalum, na viongozi wa kijiji na shule watawajibishwa endapo mwanafunzi huyo ataacha shule na kubainika kuolewa. Ili kukabiliana na changamoto ya umbali, wameanza kuainisha maeneo yanayohitaji shule mpya na tayari shule ya sekondari Mihayocheyo imeongezwa Bupamwa. Mkuu wa Wilaya pia ameelekeza maofisa elimu kuhakikisha wanafunzi hawapangiwi shule za mbali zisizo lazima, hata kama ni nje ya kata yao, ili kupunguza hatari wanazokumbana nazo njiani.
Pamoja na juhudi hizi, takwimu za kutisha za wanafunzi wanaoacha shule zinaonesha kuwa mapambano dhidi ya ndoa za utotoni na ukosefu wa elimu kwa wasichana Kwimba bado ni makali na yanahitaji ushirikiano wa dhati kutoka kwa jamii nzima, viongozi, wadau na serikali kuhakikisha kila mtoto wa kike anapata haki yake ya msingi ya elimu na anakuwa na mustakabali mwema.