Ushindani mkali kati ya Marekani na China kuhusu nani atatawala teknolojia ya Akili Bandia (AI) umeingia katika awamu mpya na ya kimkakati zaidi. Sasa, vita si tu kuhusu nani anatengeneza AI yenye akili zaidi, bali ni vita ya kidiplomasia ya nani atafanikiwa kukusanya washirika wengi zaidi na kujenga "kambi" yake ya AI duniani.
Hivi karibuni, mataifa haya mawili yamezindua mipango inayolenga kuvutia nchi nyingine kujiunga na mifumo yao ya ikolojia ya AI. Hii inazilazimisha nchi nyingine duniani, ikiwemo Tanzania, kufanya maamuzi magumu ya kimkakati kuhusu mustakabali wao wa kiteknolojia.
Kambi ya Marekani: Mpango wa 'AI Action Plan'
Mnamo tarehe 23 Julai, utawala wa Rais Donald Trump ulizindua mpango uitwao 'AI Action Plan'. Kiini cha mpango huu ni mkakati wa kuuza "kifurushi kamili" (full stack) cha teknolojia ya AI kwa nchi washirika.
"Kifurushi kamili" kinamaanisha si tu programu za AI, bali kila kitu kinachohusiana na teknolojia hiyo: kuanzia "ubongo" wa kompyuta (chips za AI), roboti, hadi programu za simu (apps). Lengo la Marekani ni kuziingiza nchi washirika katika mfumo wake wa ikolojia wa AI, unaozingatia teknolojia, maadili, na mifumo ya utawala ya Kimarekani.
Aidha, Marekani imekuwa ikisisitiza umuhimu wa kutengeneza mifumo ya AI "isiyo na upendeleo wa kiitikadi," huku Rais Trump akionya dhidi ya kuacha "alama ya Umaksi" kwenye AI, kauli inayoilenga moja kwa moja China.
Kambi ya China: Ushirikiano na Nchi za Kusini (Global South)
Kama jawabu, China, kupitia kwa Waziri Mkuu wake Li Qiang, imependekeza kuundwa kwa "Shirika la Kimataifa la Ushirikiano wa AI" lenye makao yake makuu mjini Shanghai. Ingawa kwa juu inaonekana kama mpango wa ushirikiano wa kimataifa, wachambuzi wanaona hii kama njia ya China ya kujenga kambi yake pinzani dhidi ya ile inayoongozwa na Marekani.
China inazilenga hasa nchi zinazounda kile kinachoitwa "Global South"—jina la pamoja la takriban nchi 120 zinazoendelea, nyingi zikiwa katika ulimwengu wa Kusini. Waziri Mkuu Li alisema, "AI haipaswi kuwa mchezo wa kipekee wa nchi chache na makampuni machache." Aliongeza kuwa China ipo tayari kushirikiana na nchi hizi kwa kutoa teknolojia na uzoefu wake katika uwanja wa AI.
Changamoto kwa Nchi Nyingine: Kuepuka Utumwa wa Kiteknolojia
Mvutano huu unaziweka nchi nyingine katika njia panda. Wataalamu wanaonya kuwa hata kwa nchi washirika, kutegemea kabisa mfumo wa ikolojia wa AI wa Marekani au China kuna hatari ya kuzifanya kuwa "watwana wa kiteknolojia" (teknolojia tegemezi).
Hii imeibua umuhimu wa dhana ya "Uhuru wa AI" (Sovereign AI)—uwezo wa nchi kuendeleza, kudhibiti, na kuendesha teknolojia yake ya AI bila kutegemea mataifa mengine. Kwa nchi kama Tanzania, swali la msingi ni jinsi ya kushiriki katika mapinduzi haya ya AI bila kupoteza uhuru wake wa kidijitali.
Maamuzi yatakayofanywa sasa na mataifa mbalimbali kuhusu ni kambi ipi ya kuifuata, au jinsi ya kujenga uwezo wao wenyewe, yataathiri mustakabali wao wa kiteknolojia kwa miongo mingi ijayo.