Wanasayansi nchini Uingereza wamepiga hatua kubwa katika kuelewa jinsi ugonjwa wa kusahau, hasa aina ya Alzheimer's, unavyoanza na kuathiri ubongo wa binadamu. Katika utafiti wa aina yake uliochapishwa hivi karibuni na kuripotiwa na gazeti la ‘The Guardian’, watafiti kutoka Kituo cha Sayansi ya Ubongo katika Chuo Kikuu cha Edinburgh wametumia vipande hai vya ubongo wa binadamu kuchunguza moja kwa moja athari za protini zenye sumu zinazohusishwa na Alzheimer's. Mafanikio haya yanatazamiwa kuharakisha sana jitihada za kugundua tiba madhubuti kwa ugonjwa huu unaosumbua mamilioni ya watu duniani kote, ikiwemo Tanzania.
Kiini cha utafiti huu kilikuwa ni matumizi ya tishu za ubongo zilizotolewa kwa hiari kutoka kwa wagonjwa waliokuwa wakifanyiwa upasuaji kuondoa uvimbe kwenye ubongo. Kwa ushirikiano wa karibu kati ya madaktari wa upasuaji, wagonjwa (waliotoa ridhaa), na wanasayansi, vipande vidogo vya tishu zenye afya viliweza kukusanywa mara tu baada ya kuondolewa wakati wa upasuaji. Watafiti walihakikisha wanakuwepo kwenye chumba cha upasuaji ili kupokea tishu hizo mara moja.
Baada ya kupokelewa, tishu hizo ziliwekwa haraka kwenye chupa maalum zenye kimiminika bandia cha uti wa mgongo kilichoongezewa oksijeni (artificial cerebrospinal fluid) ili kuziweka hai. Safari ya haraka ya dakika chache kwa teksi ilifanyika kuzipeleka hadi maabara maalumu. Huko maabara, vipande hivyo vilikatwa katika sehemu nyembamba zaidi na kuwekwa kwenye kiatamizi (incubator) chenye joto la nyuzi joto 37 sentigredi, sawa na joto la mwili wa binadamu, pamoja na kimiminika chenye virutubisho. Shukrani kwa ridhaa ya wagonjwa, vipande hivi viliweza kuhifadhiwa vikiwa hai kwa hadi wiki mbili, na kuruhusu majaribio kufanyika.
Watafiti walitumia protini sumu iitwayo ‘amyloid-beta’, ambayo ilitolewa kutoka kwenye ubongo wa watu waliofariki dunia wakiwa na ugonjwa wa Alzheimer's. Protini hii inajulikana kuwa kiini cha mrundikano unaoharibu seli za ubongo kwa wagonjwa wa Alzheimer's. Walipoweka protini hii kwenye vipande hai vya ubongo, walishuhudia kwa mara ya kwanza, katika muda halisi, jinsi miunganisho kati ya seli za ubongo (neurons) inavyoharibika.
Uchunguzi ulionyesha kuwa tofauti na ilivyokuwa walipoweka protini za kawaida zisizo na sumu, ubongo haukujaribu kujirekebisha au kuponya uharibifu uliposababishwa na amyloid-beta. Hii inaashiria kuwa protini hii sumu huzuia uwezo wa asili wa ubongo wa kujitengeneza. Zaidi ya hayo, ilibainika kuwa hata mabadiliko madogo sana katika kiwango cha amyloid-beta yalitosha kuvuruga utendaji kazi wa seli za ubongo. Hii inaonyesha kuwa ubongo unahitaji uwiano sahihi kabisa wa protini (wanasayansi wanaita ‘sweet spot’) ili kufanya kazi vizuri.
Mafanikio haya ni muhimu sana kwa sababu yanatoa fursa ya kuchunguza ugonjwa wa Alzheimer's moja kwa moja kwenye seli za ubongo wa binadamu, badala ya kutegemea zaidi mifumo ya wanyama kama panya, ambayo mara nyingi haitoi picha kamili ya kinachotokea kwa binadamu. Watafiti wanasema ushirikiano huu wa kipekee kati ya madaktari, wagonjwa, na wanasayansi umefungua mlango mpya katika kuelewa chanzo cha ugonjwa wa kusahau na unaweza kuongeza kasi ya kupata mbinu bora za matibabu au kinga. Hii inaleta matumaini mapya kwa familia zinazokabiliana na changamoto za ugonjwa huu duniani kote.