Je, sayansi imevuka mipaka? Hilo ndilo swali linaloulizwa duniani kote baada ya taasisi kubwa ya utafiti wa kitabibu, ‘Wellcome Trust’, kuwekeza Pauni milioni 10 (sawa na takriban Shilingi za Kitanzania Bilioni 35) katika mradi wa kwanza duniani wa kutengeneza vinasaba (DNA) vya binadamu kwa njia ya bandia. Mradi huu, ambao kwa miaka mingi umekuwa ukionekana kama mwiko, umezua mjadala mkali, ukileta matumaini ya kutibu magonjwa sugu na hofu ya kuunda "watoto wa kubuniwa."
Lengo kuu la mradi huu wa kimapinduzi ni kutengeneza "seli zisizoshambuliwa na magonjwa." Wanasayansi wanatumai kuwa kwa kutengeneza DNA bandia, wataweza kuunda seli zenye uwezo wa kukarabati sehemu zilizoharibika mwilini, kama vile ini, moyo, au mfumo wa kinga. "Hakuna mipaka kwa binadamu," alisema Julian Sale, mmoja wa watafiti wakuu wa mradi huu. "Tutatafuta tiba zitakazopunguza magonjwa kwa wazee na kuboresha maisha yao."
Kwa lugha rahisi, DNA ni kama ramani ya maisha inayobeba maelekezo yote yanayounda umbo, tabia na afya ya mtu. Ramani hii imejengwa na "matofali" manne ya kimsingi (A, C, G, T). Mradi wa awali wa Human Genome ulihusu kusoma mpangilio wa matofali haya. Mradi huu mpya unalenga kwenda mbali zaidi: kuandika au kupanga upya matofali haya ili kuunda ramani mpya ya maisha.
Licha ya matumaini haya makubwa, habari za kuanza kwa mradi huu zimeibua hofu kubwa miongoni mwa baadhi ya wanasayansi na wanaharakati. Hofu kubwa zaidi ni uwezekano wa kutumia teknolojia hii kuunda "watoto wa kubuniwa" (designer babies), ambapo wazazi wanaweza kuchagua sifa za watoto wao kama vile muonekano, akili, au urefu.
Hali hii inaweza kusababisha matatizo makubwa ya kimaadili, ikiwemo kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini, ambapo wenye uwezo watapata "vinasaba bora." Vilevile, kuna hatari ya kutengeneza magonjwa mapya ya kurithi kwa bahati mbaya au hata matumizi mabaya ya teknolojia hii kutengeneza silaha za kibiolojia.
Kutokana na hofu hizi, timu ya mradi imeweka wazi kuwa utafiti wao utafanyika ndani ya maabara pekee, kwenye chupa za majaribio na sahani za kukuza seli. Wamesisitiza kuwa hawatajaribu kamwe kuunda kiumbe hai kwa kutumia DNA bandia. Taasisi ya Wellcome Trust imesisitiza kuwa lengo ni kuboresha afya ya binadamu na si vinginevyo.
Hata hivyo, baadhi ya watafiti wanaamini kuwa ahadi hizo hazitatosha kuzuia matumizi mabaya ya teknolojia hii siku za usoni. Wanaamini kuwa ni suala la muda tu kabla ya mtu fulani, mahali fulani, kujaribu kuvuka mipaka. Kwa sababu hiyo, kuna wito unaongezeka wa kuanzisha mjadala wa kimataifa sasa—unaohusisha wanasayansi, wataalamu wa jamii, na umma kwa jumla—ili kuweka kanuni na sheria za maadili zitakazoongoza matumizi ya teknolojia hii yenye nguvu.