Wanasayansi duniani kote wako mbioni kutimiza ndoto inayosikika kama hadithi za kubuni: kuunda "seli bandia" (virtual cells) kwa kutumia teknolojia ya Akili Mnemba (AI). Lengo ni kuwezesha majaribio ya dawa mpya na uchunguzi wa magonjwa kama saratani kufanyika ndani ya kompyuta, na hivyo kupunguza utegemezi wa majaribio ya muda mrefu na ya gharama kubwa katika maabara.
Seli bandia ni mfumo wa AI unaoiga kwa usahihi wa hali ya juu jinsi seli halisi ya binadamu inavyofanya kazi na inavyoitikia mazingira yake. Kwa kutumia seli hizi, watafiti wanaweza kutabiri jinsi mwili utakavyoitikia dawa fulani au kuchambua chanzo cha ugonjwa bila hata kumgusa mgonjwa. Hii inatajwa kuwa zana muhimu ya kimapinduzi katika biolojia ya kompyuta itakayosaidia kuelewa magonjwa ya baadaye.
Juhudi hizi zinaungwa mkono na majina makubwa katika ulimwengu wa teknolojia na sayansi. Taasisi ya Chan Zuckerberg Initiative (CZI), iliyoanzishwa na mwanzilishi wa Facebook, imepanga kuwekeza mamia ya mamilioni ya dola (sawa na mamia ya mabilioni ya Shilingi za Kitanzania) katika muongo ujao ili kufanikisha mradi huu. Kampuni tanzu ya Google inayoongoza kwa AI, DeepMind, nayo imethibitisha kuwa inaendesha mradi kama huo.
Ingawa wazo la kuunda mifumo ya seli kwenye kompyuta si geni, maendeleo ya AI yameleta matumaini mapya. Hapo awali, ilikuwa vigumu kuiga seli changamano za binadamu. Lakini sasa, kwa kutumia teknolojia ya "upangaji wa vinasaba vya seli moja-moja" (single-cell sequencing), wanasayansi wanaweza kukusanya kiasi kikubwa cha data kuhusu utendaji wa kila seli. Data hii ndiyo inayotumika "kuifundisha" AI na kuijengea uwezo wa kuiga seli halisi.
Tayari hatua za awali zimeonyesha mafanikio. Hivi karibuni, Taasisi ya Utafiti ya Arc nchini Marekani ilitoa mfumo wake wa kwanza wa seli bandia uitwao 'Stare', baada ya kuichambua data ya seli za saratani milioni 100 zilizotibiwa kwa mamia ya dawa tofauti.
Hata hivyo, bado kuna changamoto. Wataalamu wanasema mifumo ya sasa, kama 'Stare', haina uwezo wa kutosha wa kutabiri matokeo inapolishwa data ambayo haikufundishwa kwayo. Kuna maoni kuwa ili kuongeza ufanisi, seli bandia zinahitaji kujifunza kutoka kwenye vyanzo mbalimbali vya data, ikiwemo picha za hadubini za kielektroniki.
Licha ya changamoto hizo, matumaini ni makubwa. Mtaalamu wa biolojia ya seli kutoka Chuo Kikuu cha Harvard, Tim Mitchison, anasema anatarajia kuona seli bandia zenye uwezo wa kutabiri utendaji wa seli maalum kama zile za misuli ya moyo katika siku za usoni.