Msemo wa wahenga wa Kiswahili usemao "Haraka haraka haina baraka" umejidhihirisha wazi katika sekta ya ulinzi nchini Marekani. Kampuni maarufu ya teknolojia ya kijeshi ya Anduril Industries, ambayo imekuwa ikisifiwa kama "Apple ya Vita" kutokana na kasi yake ya kutengeneza silaha za kisasa, imejikuta katika kashfa nzito baada ya roboti zake kugoma kutii amri na kuzua taharuki baharini.
Tukio hili limeibua mjadala mzito kuhusu usalama wa kukimbilia kutumia Akili Mnemba (AI) vitani bila kujiridhisha, huku Jeshi la Marekani likitoa onyo kali kuwa uzembe wa aina hii unaweza kusababisha vifo vya askari wao wenyewe badala ya adui.
Kizaazaa Pwani ya California
Kama ilivyoripotiwa na gazeti la Wall Street Journal (WSJ), kizaazaa kilitokea hivi karibuni wakati wa majaribio ya kijeshi katika pwani ya California. Jeshi la Majini la Marekani lilikuwa likijaribu zaidi ya boti 30 zisizo na nahodha (Unmanned Surface Vessels) zilizotengenezwa na Anduril. Matarajio yalikuwa kuona boti hizo zikifanya kazi kwa ushirikiano kama "jeshi la siafu," zikitumia mfumo wa akili mnemba uitwao 'Lattice'.
Lakini mambo yalienda mrama. Ghafla, karibu nusu ya boti hizo ziligoma kutii amri. Zilisimama ghafla katikati ya bahari na kugeuka kuwa magogo yanayoelea, huku zingine zikiwa katika hatari ya kugongana na meli nyingine. Ilibidi maafisa wa jeshi wafanye kazi ya ziada usiku kucha kuzivuta boti hizo hadi nchi kavu ili kuzuia maafa.
Ripoti ya ndani ya Jeshi la Majini ilisema wazi: "Anduril ililipa jeshi taarifa za uongo. Ikiwa programu hizi hazitahakikiwa kikamilifu, kuna hatari kubwa ya kupoteza maisha ya watu."
Kampuni yenye Thamani ya Trilioni 80
Anduril si kampuni ya mchezo. Ilianzishwa mwaka 2017 na kijana Palmer Luckey, na kwa sasa ina thamani ya Dola bilioni 30 (sawa na takriban Shilingi Trilioni 81 za Kitanzania). Hii ni bajeti ambayo inaweza kuendesha serikali ya Tanzania kwa karibu miaka miwili.
Falsafa ya kampuni hii imekuwa ni "Kasi na Ubunifu." Wanajigamba kuwa hawatumii kodi za wananchi kufanya utafiti, bali wanatumia pesa zao wenyewe kutengeneza silaha haraka kuliko makampuni makongwe kama Lockheed Martin. Lakini wadadisi wanasema kasi hiyo sasa inageuka kuwa shubiri.
Msururu wa Matukio ya Hatari
Tukio hili la baharini si la kwanza. "Kuteleza sio kuanguka," lakini Anduril imeteleza mara nyingi kiasi cha kutia shaka:
- Moto Oregon: Wakati wa majaribio ya mfumo wa kuzuia ndege zisizo na rubani uitwao Anvil, kifaa hicho kilisababisha moto mkubwa uliounguza ekari 22 za msitu huko Oregon.
- Kufeli Ukraine: Ndege zao za kujitoa mhanga (Kamikaze drones) aina ya Altius zimeripotiwa kushindwa kupiga maeneo yaliyokusudiwa katika vita vya Ukraine na kuanguka hovyo.
- Injini Kuharibika: Mwezi Agosti, ndege yao ya kivita ya Fury ilipata hitilafu kubwa ya injini wakati wa majaribio ya ardhini.
Utetezi wa "Kuvunja ili Kujenga"
Licha ya aibu hii, Anduril wamebaki na msimamo wa kiburi cha kiubunifu. Wamejitetea wakisema kuwa katika ulimwengu wa teknolojia mpya, "Kuvunjika kwa vitu ni sehemu ya mchakato."
Msemaji wa kampuni hiyo amedai kuwa vyombo vya habari vinakuza mambo. Kuhusu tukio la boti, Anduril imerusha mpira kwa kampuni iliyotengeneza boti hizo, Black Sea Technologies, ikidai kuwa tatizo lilikuwa kwenye vyombo vyenyewe na si kwenye programu yao ya 'Lattice'.
"Tunafanya majaribio wiki 52 kwa mwaka. Ajali ni sehemu ya kujifunza. Hivi ndivyo ubunifu unavyopatikana—kwa kujaribu, kukosea, na kurekebisha haraka," ilieleza taarifa ya Anduril. Waliongeza kuwa baada ya kurekebisha hitilafu hiyo ya 'bugs' kwenye programu, boti hizo zilifanya kazi kwa ufanisi siku chache baadaye.
Angalizo
Wataalamu wa masuala ya ulinzi wanasema huu ni mgongano wa tamaduni mbili: Utamaduni wa Silicon Valley wa "Move Fast and Break Things" (Nenda haraka na vunja vitu) dhidi ya utamaduni wa Jeshi wa "Zero Tolerance for Error" (Kutokubali makosa yoyote).
Wakati Anduril wakiona hitilafu kama hatua ya mafanikio, wanajeshi wanaona hitilafu kama kifo. Tukio hili linatukumbusha kuwa hata kama teknolojia ni nzuri kiasi gani, inapokuja kwenye masuala ya uhai na kifo, umakini unapaswa kutangulia kasi.