Ingawa bara la Afrika linachangia sehemu ndogo sana ya uchafuzi wa mazingira duniani, limekuwa mstari wa mbele katika kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi. Hii inaonekana wazi kupitia hatua mbalimbali ambazo nchi za Afrika zinachukua, ikiwa ni pamoja na kuingiza sera za nishati safi katika mifumo yao ya kisheria na udhibiti.
Hayo yalisemwa na Naibu Waziri Mkuu na Waziri wa Nishati wa Tanzania, Dk. Doto Biteko, alipokuwa akifungua mkutano wa maandalizi ya Kongamano na Maonesho ya Petroli ya Nchi Wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAPCE’25). Kongamano hilo lilianza rasmi tarehe 5 Machi, likiwa na lengo kuu la kujadili mikakati ya kuhamasisha matumizi ya nishati safi, hasa katika sekta muhimu kama vile kupikia na usafiri, kwa kutumia gesi asilia iliyoshindiliwa (CNG).
Dk. Biteko alisisitiza kuwa EAPCE’25 ni fursa ya kipekee kwa nchi wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki kukaa pamoja na kujadiliana kuhusu mwelekeo wa nishati safi. Hii ni muhimu sana kwa wakati huu ambapo dunia inakabiliwa na changamoto kubwa za mabadiliko ya tabianchi, ambayo kwa kiasi kikubwa yanasababishwa na shughuli za kibinadamu. Takwimu za kisayansi zinaonyesha kuwa kiwango cha utoaji wa hewa ya ukaa kimeongezeka kwa kasi kubwa tangu enzi za Mapinduzi ya Viwanda, na hivyo kuhitaji hatua za haraka na madhubuti ili kukabiliana na hali hii.
Barani Afrika, hatua madhubuti zimeanza kuchukuliwa kupitia sera mbalimbali zinazolenga kukuza uchumi wa kijani, kupunguza utoaji wa gesi chafuzi, na kuimarisha maendeleo endelevu. Jumuiya ya Afrika Mashariki tayari imeandaa Sera ya Mabadiliko ya Tabianchi, ambayo ni ushahidi tosha wa kujitolea kwake katika kukabiliana na changamoto hizi.
Dk. Biteko alielezea baadhi ya athari za mabadiliko ya tabianchi zinazoikumba Afrika, ikiwa ni pamoja na ukame mkali unaosababisha njaa na uhaba wa maji, mafuriko yanayoharibu makazi na miundombinu, kupungua kwa vyanzo vya maji safi muhimu kwa maisha, kuyeyuka kwa barafu kwenye milima mirefu kama Kilimanjaro, na kuongezeka kwa magonjwa yanayohusiana na hali ya hewa kama vile saratani ya ngozi kutokana na ongezeko la mionzi ya jua.
Sambamba na juhudi zinazofanywa barani Afrika, suala la mabadiliko ya tabianchi linapatiwa umuhimu mkubwa pia katika ngazi ya kimataifa. Mikataba mbalimbali kama vile Kyoto Protocol, Montreal Protocol, na Paris Agreement ni mifano ya ushirikiano wa kimataifa katika kupunguza uchafuzi wa mazingira. Nchi nyingi duniani zinaendelea kutekeleza mikakati ya kupunguza hewa chafuzi kwa kuhimiza matumizi ya nishati safi, ikiwemo gesi asilia, nishati ya jua, na upepo.
Akizungumzia changamoto ya upatikanaji wa umeme, Dk. Biteko alibainisha kuwa Afrika ndiyo bara linalokabiliwa na upungufu mkubwa zaidi wa nishati duniani. Takriban asilimia 75 ya watu wasio na umeme duniani wanaishi barani Afrika. Hata hivyo, juhudi kubwa zinafanyika ili kuboresha hali hii. Mfano mzuri ni Mkutano wa Wakuu wa Nchi za Afrika kuhusu Nishati uliofanyika Tanzania mwezi Januari 2024, ambapo malengo kabambe yaliwekwa ya kuhakikisha kuwa Waafrika milioni 300 wanapata umeme ifikapo mwaka 2030.
Aidha, alieleza kuwa bado idadi kubwa ya watu barani Afrika wanategemea kuni na mkaa kwa ajili ya kupikia. Kwa mfano, nchini Tanzania, inakadiriwa kuwa asilimia 81 ya kaya bado zinatumia kuni na mkaa, hali ambayo inachangia kwa kiasi kikubwa uharibifu wa misitu. Takriban hekta 469,420 za misitu zinapotea kila mwaka nchini Tanzania kutokana na matumizi haya. Ili kukabiliana na tatizo hili, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dk. Samia Suluhu Hassan, alizindua Mkakati wa Kitaifa wa Nishati Safi ya Kupikia (2024–2034). Mkakati huu unalenga kuhakikisha kuwa asilimia 80 ya Watanzania wanatumia nishati safi ya kupikia ifikapo mwaka 2034.
Serikali ya Tanzania pia inaendelea kuweka mazingira mazuri kwa sekta binafsi kushiriki kikamilifu katika ujenzi wa vituo vya gesi asilia iliyoshindiliwa (CNG). Lengo ni kupanua matumizi ya nishati hii safi katika sekta ya usafiri, hivyo kupunguza utegemezi wa mafuta yanayochafua mazingira.
Kwa upande wake, Naibu Waziri wa Nishati, Judith Kapinga, alisema kuwa mkutano wa maandalizi ya EAPCE’25 umeweka msingi imara kwa Kongamano la 11 la Mafuta kwa Nchi za Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambalo lilianza rasmi tarehe 5 Machi. Mkutano huu unatarajiwa kuangazia majadiliano muhimu kuhusu mustakabali wa sekta ya mafuta na gesi katika ukanda wa Afrika Mashariki.
Katibu Mkuu wa Wizara ya Nishati, Mhandisi Felchesmi Mramba, aliongeza kuwa mkutano huo pia utajumuisha maonesho ya bidhaa mbalimbali zinazohusiana na sekta ya mafuta na gesi, pamoja na kuonyesha fursa za uwekezaji zinazopatikana kwa nchi wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki.
Mhandisi Mramba alifafanua kuwa mkutano huu unatoa nafasi muhimu kwa kila nchi mwanachama kueleza maendeleo ambayo imepiga katika sekta ya mafuta na gesi. Pia, wataalamu na wabunifu watapata fursa ya kujadili ugunduzi mpya, vitalu vya mafuta vinavyopatikana, na mikakati bora ya kuvutia wawekezaji katika sekta hii muhimu.
Kongamano la EAPCE’25 linatarajiwa kutoa mwongozo bora kuhusu namna ya kuhama kwa ufanisi kutoka kwenye matumizi ya nishati zinazochafua mazingira kwenda kwenye nishati safi na endelevu. Lengo kuu ni kuchangia katika azma ya dunia nzima ya kufikia matumizi makubwa ya nishati safi ifikapo mwaka 2050–2060, kwa manufaa ya vizazi vya sasa na vijavyo.