Naibu Waziri Mkuu na Waziri wa Nishati wa Tanzania, Dk. Doto Biteko, amesema kuwa bara la Afrika limekuwa mstari wa mbele katika mapambano dhidi ya mabadiliko ya tabianchi, licha ya kuwa na mchango mdogo sana katika uchafuzi wa mazingira duniani. Dk. Biteko alieleza kuwa mataifa ya Afrika yameonesha dhamira kubwa kwa kuingiza masuala ya mabadiliko ya tabianchi katika sheria na sera zao za kitaifa. Moja ya hatua muhimu wanazochukua ni kuhama kwa kasi kutoka kwenye matumizi ya nishati chafu na kuelekea kwenye nishati safi ili kupunguza athari mbaya za mabadiliko haya ya hali ya hewa.
Kauli hii ilitolewa na Dk. Biteko mnamo tarehe 4 Machi, 2025, alipokuwa akifungua mkutano wa maandalizi kuelekea Kongamano na Maonesho ya Petroli kwa Nchi Wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAPCE’25). Kongamano hilo, ambalo lilianza rasmi tarehe 5 Machi, linajikita katika kujadili mikakati ya kuongeza matumizi ya nishati safi katika kanda ya Afrika Mashariki, hasa katika sekta muhimu kama vile kupikia na usafiri. Mojawapo ya nishati safi inayozingatiwa kwa umuhimu ni matumizi ya gesi asilia iliyoshindiliwa (CNG).
Akisisitiza umuhimu wa kongamano hilo, Dk. Biteko aliwahimiza washiriki kulitumia kama jukwaa la kujadiliana kwa kina kuhusu mikakati madhubuti itakayosaidia kuhakikisha mataifa ya Afrika Mashariki yanaachana na matumizi ya nishati chafu. Alionya kuwa dunia kwa sasa inakabiliwa na athari kubwa zinazosababishwa na mabadiliko ya tabianchi, ambazo kwa kiasi kikubwa zinatokana na shughuli za kibinadamu. Tafiti mbalimbali zinaonesha kuwa kiwango cha utoaji wa gesi joto kimeongezeka kwa kasi kubwa tangu kuanza kwa Mapinduzi ya Viwanda.
Dk. Biteko alifafanua kuwa mataifa ya Afrika yanaendelea kupitisha sheria mbalimbali zinazolenga kuhimiza ukuaji wa uchumi wa kijani, kupunguza uzalishaji wa hewa ukaa, na kuendeleza matumizi ya nishati safi. Aliongeza kuwa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) imeandaa Sera ya Mabadiliko ya Tabianchi kama sehemu ya juhudi za pamoja za kukabiliana na changamoto hii inayotishia maisha na ustawi wa watu.
Alieleza kuwa bara la Afrika tayari linaanza kuona athari za mabadiliko ya tabianchi, ikiwa ni pamoja na ukame mkali unaosababisha njaa, mafuriko yanayoharibu makazi na miundombinu, kupungua kwa vyanzo vya maji safi, kuyeyuka kwa barafu katika milima mirefu, na kuongezeka kwa magonjwa yanayohusiana na mabadiliko ya hali ya hewa, kama vile saratani ya ngozi. Ili kukabiliana na hali hii, mataifa mengi duniani yamejiunga na mikataba mbalimbali ya kimataifa kama vile Mkataba wa Kyoto, Mkataba wa Montreal, na Mkataba wa Paris, ambayo yote inahimiza matumizi ya nishati safi kama vile gesi asilia.
Dk. Biteko pia aligusia changamoto kubwa ya upatikanaji wa umeme barani Afrika, akibainisha kuwa asilimia kubwa ya watu wasiokuwa na umeme duniani, takriban asilimia 75, wanaishi barani Afrika. Hata hivyo, alitoa matumaini kwa kueleza kuwa hatua mbalimbali zinaendelea kuchukuliwa ili kuongeza upatikanaji wa nishati hiyo muhimu. Alitolea mfano makubaliano yaliyofikiwa katika Mkutano wa Wakuu wa Nchi za Afrika kuhusu Nishati uliofanyika Tanzania mwezi Januari 2025, ambapo lengo liliwekwa la kuwapatia umeme watu milioni 300 barani Afrika ifikapo mwaka 2030.
Akizungumzia kuhusu mabadiliko katika nishati ya kupikia na usafiri, Dk. Biteko alieleza kuwa bado idadi kubwa ya watu barani Afrika wanategemea kuni na mkaa kwa ajili ya kupikia, hali ambayo inachangia kwa kiasi kikubwa uharibifu wa mazingira, ikiwa ni pamoja na ukataji wa miti ovyo. Alitoa mfano wa Tanzania, ambapo takriban asilimia 81 ya kaya bado zinatumia kuni na mkaa, na kusababisha upotevu wa misitu unaokadiriwa kuwa hekta 469,420 kila mwaka. Alisisitiza kuwa hali hii inahitaji hatua za haraka na za pamoja ili kuhimiza matumizi ya nishati safi kwa ajili ya kupikia.
Katika jitihada za kukabiliana na changamoto hii, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dk. Samia Suluhu Hassan, ameanzisha Mkakati wa Kitaifa wa Nishati Safi ya Kupikia (2024–2034). Mkakati huu unalenga kuhakikisha kuwa ifikapo mwaka 2034, asilimia 80 ya Watanzania wanatumia nishati safi kwa ajili ya kupikia. Serikali pia inaendelea kuhamasisha matumizi ya gesi asilia katika sekta ya usafiri, kwa kuruhusu uwekezaji wa sekta binafsi katika ujenzi wa vituo vya kujaza gesi asilia iliyoshindiliwa (CNG) kwa magari.
Naibu Waziri wa Nishati, Judith Kapinga, alieleza kuwa mkutano huo wa maandalizi umeweka msingi imara kwa ajili ya Kongamano la 11 la Mafuta kwa Nchi za Jumuiya ya Afrika Mashariki, ambalo lilianza rasmi tarehe 5 Machi, 2025. Alisema kuwa mijadala itakayofanyika katika kongamano hilo itajikita katika kuweka mwelekeo wa sekta ya mafuta na gesi kwa nchi wanachama wa EAC.
Naye Katibu Mkuu wa Wizara ya Nishati, Mhandisi Felchesmi Mramba, alifafanua kuwa kongamano hilo litaambatana na maonesho ya bidhaa mbalimbali zinazohusiana na sekta ya mafuta na gesi. Pia kutakuwa na mijadala kuhusu mbinu bora za kuhama kutoka kwenye matumizi ya nishati chafu na kuelekea kwenye nishati safi. Alisema kuwa hatua hii ni sehemu muhimu ya juhudi za kimataifa za kuhakikisha kuwa ifikapo mwaka 2050 hadi 2060, dunia inatumia nishati safi kwa kiwango kikubwa ili kulinda mazingira.
Kongamano la EAPCE’25 pia litatoa fursa muhimu kwa nchi wanachama wa EAC kuonyesha maendeleo ambayo wamepiga katika sekta ya mafuta na gesi. Mawaziri na makatibu wakuu kutoka nchi wanachama watatoa taarifa kuhusu mafanikio yaliyopatikana tangu mkutano uliopita. Aidha, wataalam na wabunifu mbalimbali watashiriki katika kujadili ugunduzi mpya wa mafuta na gesi, pamoja na fursa za uwekezaji zinazopatikana katika sekta hiyo muhimu.