Donald Trump, baada ya kuapishwa kama Rais wa 47 wa Marekani mnamo Januari 2025, ameanza muhula wake wa pili kwa hatua za kutatanisha zinazozua wasiwasi wa kurejea kwa siasa za ubeberu wa Marekani. Tangazo lake la kutaka kurejesha udhibiti wa Marekani katika Mfereji wa Panama, pamoja na mivutano ya kibiashara na Canada na madai ya kutaka kuimiliki Greenland, limeibua hofu ya ongezeko la siasa za upanuzi wa ardhi.
Katika hotuba yake ya kuapishwa, Trump alidai kuwa Mfereji wa Panama ulitolewa kwa "ujinga" na serikali ya Marekani, na kwamba Marekani imekuwa ikidhulumiwa kwa miaka mingi. Kauli hizi zimezusha taharuki, huku wachambuzi wa siasa za kimataifa wakijiuliza kama huu ni mwanzo wa zama mpya za ubeberu wa Marekani.
Kwa Nini Trump Anataka Mfereji wa Panama?
Mfereji wa Panama, ambao unadhibiti takriban 5% ya biashara ya kimataifa, ni njia muhimu kwa uchumi wa dunia. Ujenzi wake ulianza mwanzoni mwa karne ya 20 chini ya Rais Theodore Roosevelt, na kwa muda mrefu ulikuwa chini ya udhibiti wa Marekani. Hata hivyo, mnamo 1977, Rais Jimmy Carter alisaini mkataba wa Torrijos-Carter, ulioweka mpango wa kuikabidhi Panama udhibiti wa mfereji huo ifikapo mwaka 1999.
Kwa miaka mingi, baadhi ya wahafidhina wa Marekani, akiwemo Trump, wameona uamuzi huo kuwa "usaliti" wa maslahi ya Marekani. Trump sasa anadai kuwa Marekani lazima ichukue tena udhibiti wa mfereji huo kwa sababu Panama imekiuka ahadi yake ya kuiendesha kwa usawa.
Lakini hoja nyingine inayoibuka ni ushawishi wa China katika Panama. Kwa sasa, kampuni ya Hutchison Whampoa, yenye makao yake makuu Hong Kong, inadhibiti bandari mbili kuu zinazoingia na kutoka kwenye Mfereji wa Panama. Hii imezua wasiwasi miongoni mwa wanasiasa wa Marekani kuwa China inaongeza udhibiti wake katika njia hii muhimu ya biashara.
Seneta wa Marekani Eric Schmitt ametoa azimio linaloitaka Panama kuacha kushirikiana na China katika bandari zake na kurejesha hali ya kutokuwa na upendeleo katika matumizi ya mfereji huo. Schmitt ameonya kuwa "Mfereji wa Panama sio huru tena, bali ni sehemu ya mkakati wa China wa Belt and Road Initiative (BRI)."
Historia ya Mfereji wa Panama: Kutoka Marekani hadi China?
Mfereji wa Panama ulianza kujengwa na Ufaransa mwishoni mwa karne ya 19, lakini miradi yao ilishindikana kutokana na changamoto za kifedha na magonjwa. Marekani ilichukua mradi huo na kuikamilisha mnamo 1914, ikiwa na udhibiti kamili wa mfereji huo.
Katika miaka ya 1960, maandamano nchini Panama yaliongezeka, huku wenyeji wakidai kuwa mfereji huo unapaswa kuwa sehemu ya uhuru wa taifa lao. Hatimaye, kupitia makubaliano ya Torrijos-Carter ya 1977, Marekani ilikubali kuondoka ifikapo mwaka 1999.
Katika miaka ya hivi karibuni, China imekuwa ikiwekeza kwa kasi katika sekta ya miundombinu ya Panama, ikiwa ni sehemu ya mkakati wake wa kupanua ushawishi wake katika Amerika Kusini. Hii imeongeza wasiwasi wa Marekani, hasa Trump, kuwa China inatumia Panama kama lango la kudhibiti biashara ya kimataifa.
Trump Awarejesha Marekani Katika Ubeberu?
Trump anaonekana kujitambulisha na sera za Rais wa zamani wa Marekani William McKinley, ambaye alisimamia upanuzi wa Marekani kuelekea Puerto Rico, Guam, na Ufilipino mwishoni mwa karne ya 19. Trump anahusiana pia na sera za America First, zinazosisitiza kuwa Marekani inapaswa kudai haki zake katika maeneo yenye umuhimu wa kimkakati.
Kwa upande mwingine, wachambuzi wa siasa wanaona kuwa hatua kama hii inaweza kusababisha mivutano mikubwa na mataifa ya Amerika Kusini. Kujaribu "kurejesha" Mfereji wa Panama kunaweza kuzua hasira katika ukanda huo, ambapo Marekani tayari inakosolewa kwa uingiliaji wake wa mara kwa mara katika siasa za nchi hizo.
Athari za Kimataifa: Je, Vita Baridi Mpya Inakaribia?
Ikiwa Trump ataendelea kushinikiza kurejesha Mfereji wa Panama chini ya udhibiti wa Marekani, China huenda ikachukulia hili kama tishio kwa maslahi yake. Uwepo wa kampuni za Kichina katika bandari za Panama ni sehemu ya mkakati mpana wa China wa kuwekeza katika miundombinu ya kimataifa kupitia mradi wake wa Belt and Road Initiative (BRI).
China imekuwa mshirika mkubwa wa kiuchumi wa mataifa ya Amerika Kusini, huku biashara kati ya China na eneo hilo ikiongezeka kutoka dola bilioni 18 mwaka 2002 hadi dola bilioni 4,890 mwaka 2023. Ikiwa Marekani itaingilia kati Panama, inaweza kuzua mgogoro mpya wa kiuchumi na China.
Zaidi ya hayo, hatua yoyote ya kijeshi ya Marekani dhidi ya Panama inaweza kupunguza ushawishi wake katika ukanda huo, huku mataifa mengi ya Amerika Kusini yakiona hii kama ukiukwaji wa uhuru wa Panama. Hii inaweza kuimarisha ushawishi wa China, badala ya kuudhoofisha.
Je, Marekani Inaweza Kuitaifisha Tena Mfereji wa Panama?
Wachambuzi wa masuala ya kijeshi na kidiplomasia wanaonya kuwa hatua yoyote ya Marekani ya kurejesha mfereji huo kwa nguvu inaweza kusababisha athari mbaya.
Jenerali wa zamani wa NATO, James Stavridis, ameonya kuwa hatua kama hiyo itakuwa "kosa kubwa la kimkakati," na inaweza kusababisha mgogoro mkubwa wa kidiplomasia na mataifa ya Amerika Kusini. Zaidi ya hayo, Russia inaweza kutumia tukio hili kama sababu ya kuhalalisha uvamizi wake wa Ukraine, ikisema kuwa Marekani inafanya kilekile ambacho inaituhumu Russia kufanya.
Hitimisho: Trump Anacheza Mchezo wa Hatari
Hatua ya Trump ya kutangaza nia ya kurejesha Mfereji wa Panama inaibua maswali mazito kuhusu mwelekeo wa siasa za Marekani chini ya uongozi wake wa pili. Je, hii ni mbinu ya kushinikiza China na kuimarisha nafasi ya Marekani? Au ni mwanzo wa enzi mpya ya ubeberu wa Marekani?
Kwa sasa, Panama imekataa ombi lolote la kurekebisha mkataba wa 1977, huku serikali yake ikisisitiza kuwa mfereji huo ni sehemu ya uhuru wake wa kitaifa. Hata hivyo, ikiwa Trump ataendelea kusisitiza, mgogoro huu unaweza kuwa moja ya masuala makubwa ya kimataifa katika miaka ijayo.
Kwa mara nyingine tena, dunia inashuhudia mtindo wa siasa wa Trump—kufanya madai makubwa, kusababisha msukosuko, na kisha kuona jinsi wapinzani wake wanavyoitikia. Swali ni, je, hatua hii itampa mafanikio, au itakuwa mwanzo wa mgogoro mwingine wa kimataifa?