Mamlaka ya Udhibiti wa Huduma za Nishati na Maji (EWURA), mnamo Aprili 9, 2025, iliweka hadharani ripoti zake za utendaji kwa sekta za nishati – umeme, mafuta, na gesi asilia – kwa kipindi cha mwaka wa fedha 2023/24. Matokeo yaliyowasilishwa yanaonyesha picha mchanganyiko ya maendeleo na changamoto katika sekta hii muhimu kwa uchumi wa taifa.
Kwa mujibu wa ripoti hiyo, sekta ya umeme ilionyesha ukuaji wa kueleweka, ikichangia kwa kiasi kikubwa katika shughuli za kiuchumi na maendeleo ya jamii nchini Tanzania. Jambo la msingi lililoibuka ni kasi ya ongezeko la mahitaji ya umeme, ambayo inakadiriwa kuongezeka kwa takriban asilimia 11.7 kila mwaka. Dkt. James Andilile, Mkurugenzi Mkuu wa EWURA, alithibitisha kuwa uzalishaji wa umeme ulipanda kwa megawati 499.9, sawa na ongezeko la asilimia 26.15, na kufikia megawati 2411.33 katika mwaka 2023/24, ikilinganishwa na megawati 1,911.46 mwaka uliopita. Wakati huo huo, mahitaji halisi ya umeme yalipanda kwa megawati 174.73 (asilimia 11.88), kutoka megawati 1,470.50 hadi 1,645.23 katika kipindi hicho.
Akielezea utabiri wa miaka ijayo, Dkt. Andilile alionya kuwa endapo kasi ya sasa ya ukuaji wa uchumi itaendelea, mahitaji ya umeme yatafikia megawati 2,677 kufikia mwaka 2025, kupanda hadi megawati 4,878 ifikapo 2030, megawati 8,554 mwaka 2035, megawati 12,854 mwaka 2040, na hatimaye kufikia megawati 17,611 menjelia mwaka 2044. Ili kukidhi ongezeko hili kubwa la mahitaji, uzalishaji wa umeme nao unahitaji kuongezeka kwa kasi inayofanana na utabiri huo.
Kuhusu gharama za huduma ya umeme, Dkt. Andilile alifafanua kuwa EWURA imepanga kufanya tathmini ya kina ya bei katika mwaka ujao wa fedha. Alikumbusha kuwa bei za umeme hazijafanyiwa marekebisho tangu mwaka 2016. Alitaja uamuzi wa serikali wa kuachana na mitambo ya kukodi kama hatua iliyopelekea kupanda kwa bei za umeme kwa takribani asilimia 40 mwaka 2011 na asilimia 39 mwaka 2013. Pamoja na hayo, Shirika la Umeme Tanzania (TANESCO) limeonekana kuimarika, hatua iliyochangiwa na marekebisho ya bei pamoja na hatua ya serikali kudhibiti deni la shirika hilo lililokuwa likifikia takribani Shilingi za Kitanzania trilioni 2.4.
Katika sekta ya mafuta, ripoti ilionyesha mafanikio katika upatikanaji wa huduma vijijini. Hadi kufikia Juni 30, 2024, vituo vya mafuta katika maeneo ya vijijini viliongezeka kwa asilimia 32.96, kutoka vituo 361 hadi 480. Ongezeko hili lilitajwa kuwa ni matokeo ya juhudi za kuboresha upatikanaji wa mafuta maeneo ya pembezoni na kukidhi mahitaji yanayoongezeka kutokana na ukuaji wa shughuli za kiuchumi kama vile kilimo, madini, na ujenzi, pamoja na kuboreshwa kwa miundombinu ya barabara vijijini. Serikali imeweka mikakati ya kuvutia uwekezaji zaidi katika vituo vya mafuta vyenye gharama nafuu, hasa vijijini. Mikoa ya Dar es Salaam, Mwanza, Pwani, Arusha, na Dodoma iliongoza kwa matumizi ya petroli na dizeli mwaka 2023/24 kutokana na wingi wa shughuli za kiuchumi na usafirishaji.
Katika hatua za kuendeleza matumizi ya nishati safi na nafuu, serikali ilitekeleza miradi ya miundombinu ya gesi asilia kwa matumizi ya magari katika mwaka 2023/24. Lengo ni kupunguza utegemezi wa petroli na dizeli. Katika kipindi hicho, vituo vitano vya kujazia gesi asilia (CNG) vilijengwa, huku vinne kati yake vikiwa katika mikoa ya Dar es Salaam na Pwani. Usambazaji wa gesi asilia pia uliongezeka kwa asilimia moja, kutoka futi za ujazo milioni 81,067.16 hadi milioni 81,868.86.
Dkt. Doto Biteko, Naibu Waziri Mkuu na Waziri wa Nishati, alitoa tahadhari kuhusu kasi ya ongezeko la mahitaji ya umeme, akisisitiza umuhimu wa kuanza mara moja kujenga vyanzo mbadala vya nishati. Alitaja miradi kama vile Bwawa la Kuhifadhi Maji la Nyerere, miradi ya sola inayotarajiwa mkoani Shinyanga, na miradi ya upepo huko Singida na Makambako kama muhimu kuanzishwa sasa ili kukabiliana na mahitaji ya baadaye na kuepuka changamoto za mgao wa umeme. Alibainisha kuwa ripoti ya EWURA ni kioo kinachoonyesha hatari iliyopo na kusisitiza umuhimu wa kujiandaa kuikabili.
Prof. Mark Mwandosya, Mwenyekiti wa Bodi ya EWURA, aliagiza TANESCO na mamlaka zingine kufuatilia mikataba 33 ya uzalishaji na uuzaji umeme ambayo haijatekelezwa tangu kusainiwa. Alitaja mikataba mingi kuwa inahusu miradi ya umeme wa sola ambayo ingeweza kuzalisha jumla ya megawati 157. Alisisitiza kuwa mikataba hiyo ambayo haitekelezwi inazuia fursa kwa wawekezaji wengine kuingia sokoni.
Aidha, Prof. Mwandosya alielezea ongezeko la malalamiko ya wateja yaliyowasilishwa EWURA, yakifikia 146 ikilinganishwa na 92 mwaka uliopita. Malalamiko mengi, takriban asilimia 27, yalihusu ankara za umeme, asilimia 15 yalikuwa kuhusu uunganishaji wa huduma, asilimia 12 yalilalamikia huduma kwa wateja, asilimia 12 yalikuwa kuhusu taarifa, na wengine walilalamikia bei, matatizo ya umeme, na uharibifu wa mali. Alisisitiza umuhimu wa kufuatilia kwa karibu vyanzo vya malalamiko haya na kutoa elimu kwa umma inapohitajika. Prof. Mwandosya alihitimisha kwa kusisitiza kuwa miradi mikubwa ya nishati huchukua muda mrefu kukamilika, hivyo kukamilika kwa Bwawa la Nyerere kunapaswa kuwa chachu ya kuanza mipango ya miradi mingine ya siku za usoni ili kuimarisha zaidi uzalishaji wa umeme nchini.