Tanzania inaposonga mbele kuelekea ukingo wa Dira ya Maendeleo ya Taifa 2025 na kukaribisha Dira mpya ya 2050, kuna changamoto kubwa inayohitaji kushughulikiwa kwa haraka: tabia ya vijana wetu kukataa kufanya kazi na badala yake kujiingiza kwenye uvivu uliokithiri. Ukweli usiopingika ni kwamba, iwe vijana hao wametoka vijijini au mijini, au hata wale waliosoma katika vyuo vikuu na vya kati, wengi wao wanashindwa kujitegemea na hata kulitegemeza taifa kwa sababu hawana ari ya kufanya kazi. Hali hii imeibua maswali magumu kuhusu mfumo wetu wa elimu, huku wengine wakidai kuwa vyuo vikuu vinazalisha wahitimu tegemezi wasioandaliwa kikamilifu kukabiliana na maisha halisi na kufikia malengo yao.
Wiki iliyopita, wakati akizindua Dira ya Maendeleo ya 2050, Rais Samia Suluhu Hassan alisisitiza umuhimu wa Watanzania, hususan vijana, kubadili mitazamo na kuachana na tabia za uvivu na kutokujituma. Alibainisha kuwa wakati Ulaya na nchi za Magharibi zikikabiliwa na idadi kubwa ya wazee, Afrika na Tanzania zimebarikiwa kuwa na idadi kubwa ya vijana – ambapo zaidi ya asilimia 60 ya raia wote wa Tanzania wana umri kati ya miaka 15 na 35. Hii ni fursa adhimu ambayo, isipotumiwa vizuri, inaweza kugeuka kuwa mzigo mkubwa. Ili taifa letu lifanikiwe, vijana wetu wanahitaji kupewa msukumo mpya wa kufanya kazi kwa bidii, kwani wengi wao wanakaa vijiweni wakifurahia uvivu, ulevi, na "dili" zisizo na tija badala ya kujishughulisha na kazi halisi.
Mhashamu Askofu Isaac Amani wa Jimbo Kuu Katoliki Arusha, mwishoni mwa wiki, alisisitiza kuwa mikakati madhubuti inahitajika kuwasaidia vijana wafanye kazi na waache tamaa ya maisha ya kifahari bila kujishughulisha. Inasikitisha kuona hata wahitimu wa vyuo vikuu, licha ya elimu waliyoipata, wanashindwa kujiingiza katika kazi yoyote ile, hata kilimo cha mbogamboga, na badala yake wanabaki kutegemea familia zao kwa chakula na mavazi. Dira mpya ya 2050, kama alivyosema Rais Samia, inawalenga vijana, hivyo ni wajibu wa wataalamu wa mipango kuwezesha mikakati itakayowaondoa vijana, wasomi kwa wasiosoma, kutoka kwenye mtego wa uvivu. Ni lazima wajishughulishe kuakisi ukweli kwamba Tanzania ni nchi ya uchumi wa kati inayopiga vita umaskini kwa vitendo.
Wakati dira mpya ikiendelea kutazamwa kabla ya kuanza kutekelezwa rasmi mwakani, ni muhimu kukumbuka kuwa jitihada za kutosha hazijafanyika kuwaamsha vijana na kuwatumia kikamilifu katika shughuli za maendeleo. Viongozi wajao wa Tume ya Mipango wanapaswa kulikumbuka hili. Kwa hiyo, huu ni wakati muafaka wa kuwa na mipango na mikakati ya kubadili sera za kazi na taratibu zinazowahusu vijana ili kuwaandaa kupenda na kufanya kazi, na kuwaokoa kutoka kwenye janga la uzururaji, kukaa vijiweni, unywaji pombe kupindukia, uhalifu, matumizi ya dawa za kulevya, na maisha ya kulelewa.
Sasa ni nini kifanyike? Hili ndilo swali la kila mmoja, na hivyo, wasomi, wachumi, wawekezaji, watunga sera, wataalamu wa ajira, maadili na malezi, pamoja na sekta binafsi, wanapaswa kutoa majibu. Kwanza, ni lazima kupunguza na kubadili taratibu za maisha zinazowatia vijana kwenye uvivu. Ikiwa miundombinu inakosekana, iandaliwe; viwanda vijengwe vijijini, na miradi ya uwekezaji ianzishwe ili kukiokoa kizazi chetu kutoka hatari ya kuwa "mazezeta" wasio na hatima, wasiojitegemea, licha ya taifa kuwa na rasilimali nyingi.
Inashangaza kuona jinsi vijana wengi wanavyopenda vilevi, na vinapatikana kwa urahisi mno huku baa na sehemu za burudani zikifunguliwa mwaka mzima na muda wote. Hili ni suala linalohitaji kutazamwa kwa kina iwapo serikali itaona umuhimu wa kudhibiti unywaji pombe miongoni mwa vijana. Aidha, rasilimali nyingi zilizopo nchini zinapaswa kutumika kuwaingiza vijana kwenye kazi ili kupunguza tatizo la uvivu na uzururaji. Kwa mfano, wawezeshwe kushiriki katika migodi ya vito na dhahabu, misitu, sekta ya wanyamapori, kilimo, na shughuli za uvuvi katika bahari, mito, na maziwa kwa utaratibu endelevu.
Pia, vyuo vikuu na vya kati vinapaswa kuwa mfano wa maeneo ya kuelimisha na kufunza vijana kujiajiri. Chuo Kikuu cha Kilimo Sokoine (SUA), kwa mfano, kinachotoa mafunzo ya kilimo na ufugaji, sayansi na teknolojia, kinapaswa kutafsiri elimu inayotolewa kwa vitendo ili kubadilisha maisha ya wahitimu, majirani wa chuo, na mkoa wa Morogoro kwa ujumla. SUA iwe na mashamba darasa na vituo vya umahiri katika masuala yanayoendana na kilimo, uvuvi, ufugaji, uundaji wa zana za kilimo, na teknolojia za kilimo. Kadhalika, Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Nelson Mandela (NM-AIST) kinapaswa kuwa mfano wa umahiri katika kuwaandaa vijana kubuni, kugundua, na kuendeleza teknolojia za aina mbalimbali, na kuwaokoa kutoka kwenye uvivu na kukaa vijiweni.
Ni wakati wa vyuo kuonyesha kwa vitendo na umahiri jinsi elimu inayotolewa inavyobadili maisha na kutengeneza ajira. Dhana ya 'shamba darasa' isifungwe tu kwenye mazao, bali iweze kujumuisha teknolojia, ufugaji, uchimbaji madini, uzalishaji viwandani, na miradi inayotumia matokeo ya utafiti unaofanywa na vyuo ili wanafunzi wajifunze kwa vitendo. Chuo Kikuu cha Ushirika Moshi (MOCU) nacho kiwe mfano na kioo cha kuiangalia jamii na kuibadilisha kiuwekezaji, kwa kuiwezesha kuigiza mifano ya miradi ya uwekezaji, ujasiriamali, na ubunifu wa biashara kupitia mifano inayosimamiwa na chuo hicho, ili wanafunzi na jamii nzima wajifunze.
Mipango ya kutekeleza Dira ya 2050 inapaswa kuzingatia jinsi elimu ya juu ya sekondari na vyuo vya amali inavyoweza kuwasaidia wanafunzi na vijana kutumia rasilimali kama bahari, ardhi, madini, mifugo, mazao, viungo, maua, na vivutio vya utalii kutengeneza kazi nyingi, hata kuanzisha viwanda vijijini, ili kubadili maisha yao. Si kila kinachosemwa kinaweza kufanikiwa bila utafiti wa kina. Serikali, sekta binafsi, wadau wa taaluma, maendeleo, uchumi, na ajira wanapaswa kufanya utafiti wa pamoja ili kubaini upungufu uliopo kwenye jamii ya vijana na kuleta njia bora za kuwabadili kimtazamo na kiutendaji.