Mkoa wa Mwanza unashuhudia mapinduzi makubwa katika sekta ya elimu kupitia programu bunifu ya ‘Shule Salama’. Mpango huu, unaotekelezwa chini ya usimamizi wa Mradi wa Maendeleo ya Elimu Shule za Sekondari (SEQUIP), umeleta matokeo chanya yanayoonekana, ikiwa ni sehemu ya jitihada za serikali ya Tanzania kupambana na changamoto za ujinga na umaskini. Awali, mikakati mikuu ya kuboresha elimu ilijulikana kupitia mipango ya Mpango wa Maendeleo ya Elimu ya Msingi (MMEM) na Mpango wa Maendeleo ya Elimu ya Sekondari (MMES), iliyoanzishwa wakati wa serikali ya awamu ya pili.
Bi. Aisa Rupia, Ofisa Elimu Taaluma wa Mkoa wa Mwanza, anaeleza kuwa Mpango wa Shule Salama ni sehemu muhimu ya SEQUIP, mradi wa miaka mitano ulioanza kutekelezwa katika mwaka wa fedha wa 2020/21/22. Mradi huu unagharamiwa na mkopo kutoka Benki ya Dunia. Akifafanua zaidi, Bi. Rupia anasema mpango huu unashirikisha jamii kwa karibu na umeanzisha chombo muhimu kinachoitwa Umoja wa Wanafunzi, Wazazi na Walimu (UWAWA). UWAWA inasimamia masuala mbalimbali muhimu, ikiwa ni pamoja na kuhakikisha wanafunzi wanapata mahitaji yao ya msingi, kuwepo na jamii iliyoelimika, kuzuia ukatili dhidi ya watoto, na kuhimiza jamii kusimamia wanafunzi hadi wamalize ngazi zote za elimu. Mfumo huu unajumuisha ushirikiano kati ya maofisa maendeleo na ustawi wa jamii, polisi, maofisa watendaji wa kata, na viongozi wa bodi katika kata zote za mkoa.
Utekelezaji wa mpango huu ulianza katika shule za sekondari 48 zilizokuwa na wanafunzi wenye mazingira magumu, lakini sasa unafanyika katika shule zote 357 za sekondari za Mkoa wa Mwanza. Bi. Rupia anaeleza kuwa wanafunzi wanatumia umoja wao kujadiliana kuhusu stadi za maisha na kutoa maoni yao kupitia masanduku maalum yaliyowekwa shuleni. Zaidi ya hayo, shule zote zimeanzisha bustani za mboga na mashamba ya kulima mazao ya chakula. Utaratibu uliowekwa ni kwamba wanafunzi wanapata uji kwa kifungua kinywa na chakula cha mchana, kuhakikisha kuwa sera ya elimu inayotaka wanafunzi wasisome wakiwa na njaa inafuatwa. Wazazi pia wanashiriki kwa kuchangia mahitaji mbalimbali ili kuunga mkono juhudi hizi.
Matokeo ya mpango huu ni dhahiri. Bi. Rupia anasema kuwa malalamiko ya ukatili ofisini kwake yamepungua kwa kiasi kikubwa, na ufaulu wa wanafunzi wa kidato cha nne umeongezeka sana ikilinganishwa na kipindi kabla ya mradi wa SEQUIP. Hata hivyo, anataja changamoto kubwa iliyopo ni kufikia makundi mbalimbali yaliyo katika mazingira magumu na kuhakikisha wanapata elimu kuhusu shule salama. Anatoa mfano wa madereva wa daladala na bodaboda ambao bado wanaendelea kuwabeba wanafunzi kwa ajili ya biashara, jambo linaloweza kuhatarisha usalama wao.
Ofisa Elimu Mkoa wa Mwanza, Bwana Martin Nkwabi, anathibitisha mafanikio makubwa yaliyopatikana kupitia Mpango wa Shule Salama. Anasema malengo yao makuu matatu ni kuboresha elimu katika shule za sekondari, kuongeza fursa za elimu ya sekondari kwa watu wengi zaidi, na kuwezesha ukarabati na upanuzi wa shule za zamani, pamoja na ujenzi wa shule mpya, mabweni, na maabara. Lengo la pili ni kuhakikisha mazingira salama kwa wanafunzi wa kike wanapokuwa shuleni, na la tatu ni kuzuia utoro ili kila mwanafunzi anayeanza kidato cha kwanza aweze kumaliza kidato cha nne na kuendelea na kidato cha tano na sita.
Bwana Nkwabi anaongeza kuwa kuna malengo mengine mawili muhimu ndani ya mpango huu: kuhakikisha nafasi bora kwa wasichana na kuzuia utoro ili wamalize mzunguko wao wa elimu. Anasema kuwa hadi sasa, juhudi zao zimejikita katika kutoa elimu ya kila siku kwa wanafunzi na walimu kuhusu Mpango wa Shule Salama. Mikakati imewekwa ili kukomesha tabia kama vile wanafunzi kupigana, kunyang'anyana mabegi, kuibiana vifaa vya shule, na walimu kutotoa adhabu kali zinazoweza kuwafanya baadhi ya wanafunzi kuacha shule.
Kutokana na mafanikio haya, serikali imejenga shule za sekondari za kutosha katika kila wilaya ya Mwanza, zenye mazingira bora kwa wasichana na wavulana. Lengo kuu sasa ni kuondoa utoro, ambao Bwana Nkwabi anauita ‘rejareja’ na ‘sugu’, ambapo asilimia 60 ya utoro inasababishwa na umasikini katika jamii. Anasema baadhi ya wazazi wamekuwa chanzo cha utoro kwa kuwatumia watoto wao katika shughuli za kiuchumi kama vile kuuza samaki, maandazi, kufanya kazi za majumbani, kilimo, na kuuza migahawa. Pia, kuna changamoto zinazotokana na jamii za wavuvi na wafugaji ambao hawaoni umuhimu wa elimu kwa watoto wao wa kike na hata wa kiume, kwani wanawapa kazi ndogo za uvuvi na ufugaji, au kuwatunza wazazi wagonjwa.
Sekta ya elimu ina sheria inayowalazimisha wanafunzi kuhudhuria shule, na inasimamiwa na walimu wakuu, watendaji wa kata, vijiji, mitaa, na vitongoji. Mwalimu mkuu ana wajibu wa kupeleka orodha ya wanafunzi watoro kwa viongozi hao, ambao wana jukumu la kuchukua hatua kisheria na kuwarudisha shuleni. Wazazi wanaohama wanatakiwa kuomba uhamisho na kuondoka na watoto wao. Uzazi mkubwa pia ni changamoto inayosababisha umasikini, hivyo wazazi wanashindwa kuwasomesha watoto vizuri.
Bwana Nkwabi anasema kuwa juhudi zinafanyika pia kudhibiti utoro uliokuwa unasababishwa na baadhi ya walimu kutofika darasani, na hali hiyo imepungua sana. Mfuko wa Maendeleo ya Jamii (TASAF) umesaidia kupunguza umasikini katika mkoa huo. Kiwango cha utoro Mwanza kilikuwa asilimia 11 mwaka 2020, lakini sasa kimeshuka hadi asilimia tatu. Mafanikio kwa wanafunzi ambao hawamalizi mzunguko wa elimu yanaonekana kupitia mchakato huu wa miaka mitano.
Kuhusu mimba za wanafunzi shuleni, sheria inawaruhusu kwenda kujifungua na kurudi shule baada ya miaka miwili kuendelea na masomo. Wanarudia kidato walichokuwa wakati wa ujauzito na wanaweza kuhamia shule nyingine kama wakipenda. Utaratibu huu hauna madhara kwa wanafunzi wengine, na lengo ni kuhakikisha mama na mtoto wanapata elimu. Wanafunzi hawa hupewa ushauri nasaha shuleni na kufundishwa maadili.
Bwana Nkwabi anafurahia mafanikio yaliyopatikana. Anasema kuwa mwaka jana, wanafunzi 71 wa kidato cha nne waliojifungua na kurudi shule walifaulu na kuendelea na kidato cha tano. Ufaulu wa kidato cha pili uliongezeka kutoka asilimia 80 (mwaka juzi) hadi asilimia 87 (mwaka jana 2024), na ufaulu wa kidato cha nne ulipanda kutoka asilimia 89 hadi asilimia 98 katika kipindi hicho.
Kuhusu adhabu ya viboko, Bwana Nkwabi anasema bado haijafutwa shuleni, akirejelea Sheria ya Elimu ya Mwaka 1978, ambayo inaruhusu hadi viboko vinne kwa mwanafunzi. Wanafunzi wa kiume huchapwa kwenye makalio na wa kike kwenye kiganja cha mkono. Mwalimu anayetoa adhabu lazima asaini na kuandika taarifa za adhabu, muda, aina ya adhabu, na kosa lililofanywa. Hata hivyo, ni marufuku kutumia vifaa kama rungu au fimbo zenye miiba, au kuchapa kichwani au sehemu nyingine yoyote ya mwili. Kuna adhabu mbadala kama vile kufagia au kulima bustani.