Leo, dunia inaadhimisha Siku ya Kimataifa ya Kutokomeza Fistula, kwa lengo la kuongeza uelewa kuhusu tatizo hili linalowakumba wanawake wa rika zote, kuanzia wasichana wadogo hadi wanawake wazima. Fistula ni tundu lisilo la kawaida linaloweza kutokea kati ya njia ya uzazi na kibofu cha mkojo au njia ya haja kubwa, na kusababisha mwanamke kukojoa au kujisaidia bila kujizuia.
Daktari Peter Majinge, bingwa wa magonjwa ya kinamama na mfumo wa uzazi kutoka Hospitali ya CCBRT, ameeleza kwa kina kuhusu ugonjwa huu na jitihada zinazofanywa na hospitali hiyo kwa kushirikiana na wadau mbalimbali. Amesema kuwa CCBRT imepiga hatua kubwa katika kutibu fistula, lakini pia ameonya kuhusu ongezeko la fistula zinazotokana na matatizo wakati wa upasuaji, hasa wakati wa kujifungua kwa njia ya upasuaji (Caesarean section). Pale ambapo njia ya mkojo inaguswa na kujeruhiwa wakati wa upasuaji, inaweza kusababisha fistula na mama kuvuja mkojo bila kujitambua.
Kwa mujibu wa Dk. Majinge, CCBRT hufanya upasuaji wa fistula kwa wagonjwa watano hadi sita kila siku. Hata hivyo, kuna changamoto kubwa zinazowakabili wanawake wanaougua fistula, ikiwa ni pamoja na unyanyapaa kutoka kwa jamii, familia, na hata waume zao. Jamii inaweza kuona ugonjwa huu kama aibu kutokana na hali yake, ambapo mwanamke anatokwa na haja ndogo au kubwa wakati wowote bila kujua. Hii inawafanya wajitenge, wasishirikiane na jamii, na kujificha sana wanapotaka kutoka.
Dk. Majinge, ambaye amefanya kazi ya kutibu fistula kwa zaidi ya miaka kumi, anaeleza kuwa fistula ya uzazi husababishwa hasa na uzazi pingamizi, ambapo kichwa cha mtoto hukwama kwenye nyonga za mama wakati wa kujifungua. Ikiwa hali hii itaendelea kwa muda mrefu, tundu linaweza kutokea kati ya njia ya uzazi na kibofu cha mkojo au njia ya haja kubwa.
Akizungumzia hali ya tatizo hili nchini Tanzania, Dk. Majinge anasema kuwa takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonyesha kuwa takribani wanawake 3,000 hupata fistula kila mwaka nchini. Hata hivyo, ni wasiozidi wanawake 1,500 pekee ndio wanaopata huduma za matibabu. CCBRT pekee imefanya upasuaji kwa wagonjwa 400 kila mwaka kwa miaka mitatu hadi minne mfululizo. Ingawa kuna wadau wengine wanaotoa huduma, bado kuna idadi kubwa ya wanawake ambao hawajafikiwa.
Matibabu ya fistula kwa ujumla hufanywa kwa njia ya upasuaji. Katika baadhi ya kesi ambazo fistula inagunduliwa mapema na tundu likiwa dogo, wagonjwa wanaweza kuwekewa mrija wa mkojo kwa takribani wiki mbili au tatu, na tundu linaweza kuziba bila upasuaji. Lakini kwa wagonjwa wengi, upasuaji ni lazima. CCBRT inawahudumia wagonjwa wa fistula kwa kuwafanyia upasuaji, na baada ya hapo wanakaa na mpira wa kutolea haja ndogo kwa wiki mbili. Kisha hupimwa kuona kama tundu limeziba.
Jambo la faraja ni kwamba huduma zote za matibabu kwa wanawake wanaofika CCBRT kwa ajili ya fistula ni bure. Hii inajumuisha gharama za usafiri, matibabu, chakula, na mavazi wakiwa hospitalini hadi wanaporejeshwa nyumbani baada ya kupona. Upasuaji kwa fistula ndogo unaweza kuchukua saa moja hadi saa moja na nusu, wakati upasuaji mkubwa unaweza kuchukua saa mbili hadi tatu. Baada ya upasuaji, mama hukaa wodini kwa wiki mbili.
Kuhusu unyanyapaa, Dk. Majinge anasema kuwa wanawake wengi wenye fistula hutengwa na jamii kutokana na kuvuja haja ndogo au kubwa bila kujizuia, ambayo inasababisha harufu mbaya. Hii inawazuia kwenda sokoni, kanisani, au msikitini. CCBRT inawafundisha stadi mbalimbali kama vile kufuma na kushona ili waweze kujitegemea kiuchumi na kuunganishwa tena na jamii. Inasikitisha kuwa baadhi ya waume huwatelekeza wake zao kutokana na tatizo hili, na mara nyingi fistula huwapata wanawake katika umri mdogo.
Mbali na uzazi pingamizi, Dk. Majinge anataja sababu nyingine za fistula, ikiwa ni pamoja na matatizo wakati wa upasuaji wa kujifungua kwa njia ya upasuaji, upasuaji wa kuondoa uvimbe, saratani ya kibofu cha mkojo au shingo ya uzazi, na ajali zinazojeruhi nyonga na kibofu cha mkojo.
Kwa watoto wadogo, fistula inaweza kusababishwa na kuzaliwa na tatizo hilo. Watoto hawa wanaweza kukojoa muda wote na hivyo kukumbana na unyanyapaa shuleni na hata kuadhibiwa kwa kile ambacho si kosa lao. Wasichana wadogo wanaopata fistula kutokana na kujifungua katika umri mdogo ni wale wenye umri kati ya miaka 12 hadi 18.
Dk. Majinge pia anaeleza kuhusu tatizo la kuchanika msamba wakati wa kujifungua kwa njia ya kawaida. Hii inaweza kusababisha mwanamke kushindwa kujizuia haja kubwa. Ingawa wengi hufikiri kuwa ni hali ya kawaida baada ya kujifungua, ni tatizo linaloweza kutibika kwa upasuaji. Kuna aina mbili za ushonaji wa msamba uliochanika, unaofanywa mara moja kwenye chumba cha kujifungulia au baadaye. Ikiwa ushonaji wa kwanza haukufanyika vizuri, unaweza kusababisha misuli ya kubana haja kubwa isifanye kazi vizuri.
Akielezea kwa nini huduma za matibabu ya fistula zinatolewa bure, Dk. Majinge anasema kuwa CCBRT ilitafuta wadhamini ili kuendesha mradi huu. Waligundua kuwa wanawake wengi wenye fistula wametengwa na jamii na wana vizuizi vingi vya kupata matibabu, ikiwa ni pamoja na ukosefu wa uelewa, gharama, na imani potofu. Kuna baadhi yao huenda kwa waganga wa kienyeji badala ya hospitali. CCBRT imeanzisha mpango wa mabalozi vijijini ili kuwatambua wanawake hawa na kuwasaidia kufika kwenye huduma za matibabu, ikiwa ni pamoja na kuwalipia nauli. Ingawa serikali imeboresha huduma za afya vijijini, bado kuna changamoto za miundombinu.
Dk. Majinge anathibitisha kuwa fistula inaweza kutibika kabisa kwa wanawake wengi. Hata hivyo, kuna wachache ambao fistula yao haiwezi kutibika kutokana na uharibifu mkubwa wa kibofu. Kwa wanawake hawa, CCBRT hufanya upasuaji mkubwa zaidi wa kugeuza njia ya mkojo kupitia njia ya haja kubwa. Baada ya upasuaji, wagonjwa hupewa masharti ya kutoshiriki tendo la ndoa kwa siku 90 ili kuzuia jeraha lisisumbuliwe.
CCBRT pia inapokea wagonjwa wa fistula kutoka nchi jirani kama Malawi na Msumbiji, na hufanya ufuatiliaji wa wagonjwa wake baada ya kutoka hospitalini kwa miezi mitatu, sita, na mwaka, kwa kushirikiana na mabalozi au vituo vya afya vilivyo karibu nao.
Akikumbuka upasuaji uliomgusa sana, Dk. Majinge anasema kuwa ni pale anapoona tabasamu la mama aliyepona. Changamoto zipo, kama vile wagonjwa wanaokuja na mrija wa mkojo uliokatwa kabisa, ambao hata baada ya upasuaji wa kwanza wanaweza kuendelea kuvuja mkojo. Katika hali kama hizo, wagonjwa huelezwa kuwa hiyo ni tiba ya kwanza na watahitaji kurudi kwa ajili ya matibabu zaidi.