Mchakato wa kuteua wagombea ndani ya baadhi ya vyama vya siasa umekamilika, lakini umeacha malalamiko na sintofahamu kubwa miongoni mwa wanachama wengi. Baadhi ya wale waliokosa nafasi za kugombea wamelalamika kutotendewa haki, huku wengine wakihama na kujiunga na vyama vingine. Hali hii inajirudia karibu kila mwaka wa uchaguzi na imeanza kuibua vilio na malalamiko ya mara kwa mara. Hali hii imewafanya wachambuzi wa siasa na wadau wa masuala ya haki na demokrasia kuhoji mfumo wa sasa na kupendekeza kuwepo kwa mgombea huru.
Thomas Ngawaiya, ambaye ni mbunge wa zamani wa Chama cha TLP na kwa sasa kada wa CCM, anasema Tanzania imechelewa sana kuruhusu mgombea huru. Anaamini kuwa uwepo wa mgombea huru ungekuwa suluhisho la matatizo haya, kwani mgombea anayependwa na wananchi angepata nafasi ya kugombea hata kama chama chake kimemkataa. Anakumbuka tukio la mwaka 2005 ambapo alishika nafasi ya kwanza katika kura za maoni ndani ya chama, lakini akapendekezwa aliyeshika nafasi ya tatu. Mwishowe, jimbo hilo lilikwenda kwa upinzani, jambo ambalo linaonyesha jinsi chaguzi za ndani zinavyoweza kuathiri matokeo ya uchaguzi mkuu. Ngawaiya anasema mfumo wa sasa umepitwa na wakati na unasababisha wananchi kukosa fursa ya kupata viongozi bora.
Annanilea Nkya, Mwenyekiti wa Jukwaa la Katiba Tanzania (JUKATA), anakubaliana na Ngawaiya. Anasema mgombea huru ni hitaji la muda mrefu la taifa, na ni wakati muafaka kwa nchi kuwa na demokrasia ya kweli. Kwa maoni yake, mabadiliko ya mfumo mzima yanahitajika, na si tu kuwepo kwa mgombea huru. Anasema bado kuna mifumo ambayo inafanya nchi ionekane kama ina chama kimoja tu, na kwamba utaratibu uliopo unatoa nafasi kwa watu wenye fedha kuongoza badala ya wale wenye uwezo na maadili. Annanilea anasisitiza kuwa mabadiliko makubwa ya kikatiba na sheria za uchaguzi lazima yafanyike ili kuhakikisha uchaguzi unakuwa wa haki kwa kila mtu.
Mchambuzi wa siasa Gwandumi Mwakatobe, anarudi nyuma zaidi, akisema hitaji la mgombea huru limekuwepo tangu enzi za Baba wa Taifa, Mwalimu Julius Nyerere, tangu mwaka 1995. Anakumbusha kuwa Jaji Warioba pia alipendekeza suala hili katika Tume ya Mabadiliko ya Katiba, na likajumuishwa kwenye rasimu ya Katiba Inayopendekezwa. Mwakatobe anaamini kuwa vyama vimekuwa kama vifungo kwa wanachama, ambapo wengi wanakosa uhuru wa kugombea hata kama wana sifa na uwezo. Anasema baadhi ya watu wanashindwa kufanya siasa kutokana na kutopenda mfumo wa vyama, hivyo mgombea huru angetoa fursa kwa watu wote wanaostahili kushiriki katika uchaguzi.