Takriban mwezi mmoja umepita tangu aliyekuwa Rais wa sita wa Zambia, Edgar Lungu (68), afariki dunia huko Pretoria, Afrika Kusini. Hata hivyo, mwili wake bado haujazikwa nchini mwake kutokana na mgogoro mkubwa baina ya familia yake na serikali ya sasa inayoongozwa na Rais Hakainde Hichilema. Familia inataka kumzika Lungu nchini Afrika Kusini, jambo linalokinzana na Katiba ya Zambia inayoelekeza mazishi ya kitaifa yenye heshima zote za kijeshi kwa viongozi wa zamani wa nchi. Mkanganyiko huu unatokana na chuki za kisiasa za muda mrefu ambazo zinaendelea kutafuna taifa hilo la Kusini mwa Afrika.
Katiba ya Zambia inatamka wazi kuwa mazishi ya rais wa zamani yanapaswa kuongozwa na rais aliyepo madarakani na kufanyika kwa heshima za kijeshi na kiserikali, kama ishara ya shukrani kwa utumishi wake kwa taifa. Kifo cha Lungu, kilichotokea Juni 5, 2025, kimeibua upya majonzi na kidonda cha kisiasa kilichokuwa kimefichwa, huku uamuzi wa familia yake kumzika nje ya Zambia ukichochea zaidi mgawanyiko uliopo. Ni jambo lisilo la kawaida kwa kiongozi wa kitaifa kuzikwa nje ya mipaka ya nchi aliyoiongoza, jambo linaloibua maswali magumu kuhusu undani wa migawanyiko ya kisiasa inayoendelea nchini humo.
Chanzo cha Mgogoro wa Kisiasa
Mpasuko kati ya marehemu Lungu na Rais Hichilema una mizizi mirefu tangu mwaka 2016. Wakati huo, Lungu, akiongoza chama cha Patriotic Front (PF), alitangazwa mshindi wa uchaguzi dhidi ya mpinzani wake mkuu, Hichilema wa United Party for National Development (UPND). Hata hivyo, matokeo hayo yalifuatana na madai mazito ya wizi wa kura na udanganyifu. Hichilema alikataa kuyakubali matokeo hayo, akisisitiza kuwa yalikuwa ni njama za kumnyang’anya mamlaka yake halali, na hivyo kuweka msingi wa uhasama na siasa za mgawanyiko kwa karibu muongo mmoja.
Mvutano ulishika kasi zaidi mnamo Aprili 2017, baada ya magari ya Hichilema kudaiwa kukataa kumpisha msafara wa Rais Lungu. Tukio hili lilisababisha Hichilema kukamatwa na kushtakiwa kwa uhaini, shtaka lisilo na dhamana, na kuwekwa kizuizini kwa zaidi ya siku 120. Jumuiya ya kimataifa, ikiwemo Shirika la Msamaha wa Wafungwa (Amnesty International), ililaani vikali tukio hilo, na kumtangaza Hichilema kama "mfungwa wa dhamira". Ingawa serikali ya Lungu ilitetea hatua hiyo kama njia ya kulinda usalama wa taifa, wengi waliiona kama njama ya kukandamiza upinzani. Baada ya Hichilema kuachiliwa, hakukuwa na dalili zozote za maridhiano kati ya viongozi hao wawili, na kwa miaka mingi, Hichilema alikataa kumtambua Lungu kama "Rais" halali, akisisitiza kuwa hakuchaguliwa kihalali. Uhasama huu ulienea hadi kwenye jamii, na kuchochea mgawanyiko mkubwa miongoni mwa wananchi wa Zambia.
Uchaguzi Mkuu wa 2021 na Matokeo Yake
Mnamo Agosti 2021, Wazambia walipiga kura wakitafuta mabadiliko, na Hichilema alishinda uchaguzi huo kwa zaidi ya asilimia 60 ya kura dhidi ya Lungu. Ingawa makabidhiano ya serikali yalifanyika kwa heshima, mvutano kati yao uliendelea kuongezeka. Lungu alijitenga na siasa kwa muda, lakini mwishoni mwa mwaka 2022 alianza kutoa matamko ya kisiasa, akidai kuwa serikali mpya ilikuwa ikiwanyanyasa washirika wake wa zamani.
Kutokana na hatua hiyo, serikali ya Hichilema ilimshutumu Lungu kwa kuvunja sheria ya marupurupu ya marais wastaafu kwa kuendelea na siasa. Hii ilipelekea kufutwa kwa marupurupu yake, ikiwemo ulinzi wa serikali na haki ya kuishi katika nyumba ya serikali. Hatua hii ilizidisha zaidi mvutano, huku Lungu akidai kuwa alilazimika kuzungumza kwa niaba ya demokrasia ya Zambia.
Familia Yabanwa na Kifo cha Lungu
Mwaka 2023, mke wa Lungu, Esther, alishtakiwa kwa ununuzi wa ardhi kwa njia isiyo halali na utakatishaji wa fedha, huku watoto wake nao wakihusishwa na kuvunja sheria za forodha na kumiliki mali za kifahari. Chama cha PF kililalamikia mashitaka hayo, lakini serikali ilisisitiza kuwa hakuna aliye juu ya sheria.
Mwaka 2024, Mahakama ya Katiba ilitoa uamuzi wa kushangaza kwamba Lungu anaweza kugombea tena urais, ikibadili uamuzi wa awali. Uamuzi huu ulileta mshangao, hasa baada ya mabadiliko ya ghafla ya majaji wakuu, jambo lililoibua hofu kuhusu uhuru wa mahakama. Baada ya kuidhinishwa na mahakama, Lungu alianza kuashiria kurejea kwenye siasa, ingawa afya yake ilizidi kudorora, akisumbuliwa na matatizo ya moyo.
Kifo cha Edgar Lungu Nchini Afrika Kusini
Mwishoni mwa mwaka jana, iliripotiwa kuwa Lungu alikuwa akisumbuliwa na ugonjwa wa moyo na alihitaji matibabu maalumu ambayo hayakupatikana nchini Zambia. Hali hii ilizua mvutano mkubwa, pale ilipodaiwa kuwa alinyimwa kibali cha serikali kwenda kutibiwa nje ya nchi. Hatimaye, kwa ufadhili binafsi, alikwenda Pretoria, Afrika Kusini, kwa ajili ya matibabu. Kwa masikitiko makubwa, Juni 5, 2025, Lungu aliaga dunia akiwa huko.
Mara baada ya kifo chake, serikali ya Zambia ilitangaza maombolezo ya siku 10 na mipango ya mazishi ya kitaifa. Hata hivyo, familia yake ilikataa, ikidai kuwa Lungu aliacha wosia akitamka wazi hataki kuzikwa chini ya usimamizi wa serikali ya Hichilema. Sababu zilizotolewa ni pamoja na masuala ya usalama, ukosefu wa imani na serikali, na kutaka apumzike mahali pa amani.
Kutokana na msimamo huo, Lungu alizikwa kwa faragha katika makaburi ya Westpark nchini Afrika Kusini mnamo Juni 20, 2025, bila kuhusisha serikali ya Zambia. Viongozi wa chama cha PF walihudhuria mazishi hayo, lakini serikali ya sasa haikutuma wawakilishi. Rais Hichilema alifupisha muda wa maombolezo kwa siku mbili tu, akisema taifa linapaswa kuzingatia siku za usoni badala ya kushikilia yaliyopita, na kusisitiza umuhimu wa umoja wa kitaifa. Kauli hii ilionekana na baadhi kama ya kisiasa zaidi na isiyoonyesha hisia za kweli za taifa.
Kwa baadhi ya Wazambia, hasa wafuasi wake, uamuzi huu wa mazishi ulikuwa ni ishara ya mwisho ya kupinga mateso na dhihaka alizodai kupokea. Kwa wengine, ilionekana kama usaliti kwa taifa, kwani ilizua hofu ya kukosa maridhiano ya kitaifa. Mitandaoni, Wazambia wanajadili suala hili kwa hisia kali, huku baadhi wakilia na wengine wakifurahia. Mashirika ya kiraia yanatoa wito kwa viongozi kuachana na visasi vya kisiasa.
Mvutano kati ya Lungu na Hichilema haukuwa tu mgongano wa watu wawili binafsi, bali ulikuwa kioo cha changamoto za kisiasa na za kitaasisi nchini humo. Mazishi ya Lungu yamebeba maana kubwa zaidi; yanaonyesha madhara ya chuki za kisiasa zinazodumu hata baada ya maisha, na pia yanaakisi hatari ya taifa kuendelea kugawanyika. Swali linalobakia ni, je, Zambia inaweza kuzika tofauti zake na kujenga umoja wa kitaifa, au itaendelea kulia kwa makaburi yasiyo na alama ya maridhiano?